Татьяна Находкина айымньыларыгар ааҕааччы бэлиэтээһиннэрэ

Суруйааччы сэһэннэрин проблематиката

 

Татьяна Находкина бастакы сэһэнэ «Таптал баар буолан» диэн аатынан 2005 сыл­лаахха «Бичиккэ» бэчээттэммитэ. Ааптар бу айым­ньытыгар таптал сырдык иэйиитин алта дьиэ кэргэн олоҕунан ойуулаабыта. Бу бары биир бөһүөлэккэ сыһыаннаах, үгүстэрэ билигин да онно олорор дьон. Айымньы сюжета кулун тутартан күһүҥҥэ диэри сыл аҥаара кэми ха­бар. Сэһэн геройдара бэйэ-бэйэлэрин кытта ал­тыһыылара ааптар өттүттэн сатабыллаахтык та­ҥыллыбыт.

Ал­та араас таптал бары бэйэ-бэйэ­лэриттэн улахан уратылаахтар: үөрэнээччи уонна учуу­тал таптала (Борис уонна Ираида Ивановна); кэр­гэн ылаары сылдьар кыыһа эмтэниллибэт ыарыы­лааҕыттан сылтаан арахсыы, айымньы тү­мүгэр холбоһуу (Сергей уонна Лариса); бэркэ олорор ыал аҕата эдэр дьах­тарга иирэн дьиэ кэргэниттэн барыыта (Ан­на Алексеевна уон­на Николай); иккистээн тэ­риммит олохтон кэм­синии (Нида Аркадьевна уон­на Николай); мөл­төх характердааҕын, чэп­чэки майгылааҕын бил­лэр да, кинини эрэ үйэ­тин тухары таптаабыт, кинилиин ыал буо­лан олорботор да, икки оҕо­лоох ийэ (Елена уонна Гри­горий); бэйэтиттэн лаппа аҕа киһиэхэ тахсан дьол­лоохтук олорор дьахтар (Аана уонна Уйбаан) олохторо умсу­гутуулаахтык ойууланар. Айымньыга кэп­сэ­нэр таптал историялара бары үчүгэйинэн тү­мүк­тэнэрэ киһини үөрдэр. Ол курдук оскуоланы са­ҥа бүтэрбит Борис уол бэйэтиттэн аҕыйах сыл аҕа учуутал кыыһы кэргэн ылар. Эдэр сааста­рын тапталын уһун сыллар устата сүрэхтэригэр иитиэх­тээбит Сергейдээх Лариса холбоһоллор, үйэ­лээх тапталларын туоһута үчүгэйкээн уол оҕолоноллор. Иккистээн эргийбит күүстээх тап­талтан Лариса барахсан үтүөрэр, олоххо төн­нөр. Нус-хас олохтоох ыал аҕалара атыҥҥа арал­­дьыйан дьиэлэриттэн тахсыылара – олоххо ба­лачча баар көстүү. Бу айымньы биир геро­йа Николай, оскуоланы бүтэрэн төлөбүрдээх үөрэх­хэ киирбит кыыһыгар көмөлөспүтүттэн сыл­таан, иккис кэргэниниин сыһыаннара сойон ба­рар. Саҥаттан саҥа дьахтары бэрт судургутук бу­лар эр киһи олоҕо кэлиҥҥи өттүгэр хобдоҕун Григорийтан көрөбүт.

Оттон таптыыр киһититтэн эрэ суох кыыстаах уолу төрөппүт Елена олоҕун сыала – оҕолорун үтүө дьон оҥоруу. Күүстээх санаалаах, өйдөөх, үлэ­һит ийэ көмүс чыычаахтарыгар бөҕө тирэх буолар. Кини – дьоллоох ийэ.

Киһи эдэр сааһыгар тапталын көрүстэ да – дьол диэн буолбатах. Ол туһугар эн туруу­ла­һыахтааххын, олох уустуктарыттан чаҕыйыа суох­тааххын, таптыыр киһигэр мэлдьи бэри­нии­лээх буолуохтааххын. Таптал баар буолан киһи олоххо тардыһыыта күүстээҕин Татьяна На­ход­кина ааҕааччыга итэҕэтиилээхтик, тиийим­тиэтик ойуулуур.

Суруйааччы иккис сэһэнэ «Булумньу оҕо» 2011 сыллаахха кэпсээннэри кытта туспа кинигэ­нэн бэчээттэммитэ. Оҕо обществоҕа кутталлаах киһи буола улаатыыта туох төрүөттээҕин, хантан силистэнэн кэлэрин ааптар уһуннук оскуола уонна нэһилиэк салалтатыгар үлэлээбит киһи буо­лан бэркэ билэр. Ол үксүгэр көрүүтэ-истиитэ суох, кыра саастарыттан иитиини билбэтэх, олох үөрүүтүттэн, төрөппүт сылаас сыһыаныттан мап­пыт оҕолор буолаллар. Бу сэһэн сүрүн геройа Стасик – оннук дьылҕалаах ыччат. Оскуоланы си­тэ бүтэрбэтэх, үлэтэ суох, ийэтин убайа Мэхээлэ­­ҕэ иитиллэн олорор. Аһыыр-аһаабат икки арды­нан сылдьан араас быракааһы оҥорор: уорар, ос­куола оҕолорун пиибэҕэ, табахха кучуйар.

Сэһэн сюжета Витя Игнатьев диэн оскуоланы бүтэрээри сылдьар уол тула сайдар. Кини – кыахтаах ыал соҕотох оҕото. Характера мөлтөх буолан, Стасик сабыдыалыгар киирэр. Айымньы түмүгэр бу икки уол дьылҕаларыгар көмө-тирэх, өйөбүл буолар киһи көстөр. Ол Витя аҕата – Сэмэн Сэмэнэбис, өйдөөх, үөрэхтээх, түс-бас киһи. Стасик кини аҕатын уола буоларын урут да истэр этэ буолан баран, бэйэтин оҕотун куһаҕаҥҥа кучуйуор диэри суолта биэрбэт, ай­маҕынан аахпат этэ. Урукку өттүгэр уолун иитии­тин ийэлэригэр сэлээннии сылдьыбыт Сэ­мэн Сэмэнэбис сэһэҥҥэ буолбут хобдох түбэлтэ кэн­ниттэн өйө-санаата уһуктар, тобуллар. Бэйэ­тин уолугар эрэ буолбакка, хаан быраатыгар Ста­сикка эмиэ көннөрүнэригэр көмөлөһүөх буо­ла­ра киһини үөрдэр.

Төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр, учуутал­лар уонна төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэригэр сы­һыан­нарын Татьяна Находкина учуутал, тө­рөп­пүт, салайааччы хараҕынан көрөн ылынна­рыы­лаахтык ойуулуур. Эдэр кыыс олоххо сыыһа-халты үктэниитэ «Олох оҕо оонньуута буолбатах» диэн сэһэҥҥэ кэпсэнэр. Устудьуоннуу сылдьан олоҕун аргыһын, тапталын көрсүбэтэх Нарыйа кыыс учууталлыы тиийбит нэһилиэгэр үчүгэйдик билсибэккэ, биир сөбүлүү көрбүт уолугар бэ­ринэн кэбиһэн, бииргэ кыстыыр. Ол олорон өйдөөбүтэ – киһитэ өйө-санаата татым, олоххо бэ­лэмэ, тирэҕэ суох, иһэн баран өссө атаҕастыыр. Хайыыр да кыаҕа суох кыыс үөрэх сыла түргэн­ник тү­мүктэнэрин эрэ күүтэр. Оттон физрук уол Сер­гей Николаевич бу сэһэн сүрүн геройа буолбут кыы­һы кэрэхсиирин ааһан таптыыр. Аны кини аас­пыт үөрэх сылыттан сырсар кыыһы кэргэн ылыах буолан сыыһа быһыыланан эрэриттэн кэмсинэр. Находкина бу сэһэнинэн ыччаттары ыксаамаҥ, тап­талы була сатаамаҥ, бэйэтэ кэлиэҕэ, уһун олох устун үөрүүнү-хомолтону тэҥҥэ үллэстэр кэр­гэҥҥитин таларгытыгар болҕомтолоох буо­луҥ, өйгүт, сүрэххит тугу дииллэрин истиҥ диэн үөрэтэр.

Хаан- тардыһыылаах, хаан аймах хаһан баҕа­рар дууһаҕа, сүрэххэ чугас буолуутун туһунан ин­ни­ки этиллибит кинигэҕэ «Утум салҕанар» диэн сэһэн баар. Куораттааҕы тулаайах оҕолор иитил­лэр дьиэлэрин дириэктэрэ Анна Михайловна Григорьева биир күн киирбит оҕо докумуонун көрүөҕүттэн өйө-санаата ытыллар, дьахтар дьа­рамай көх­­сүгэр ыар таһаҕас сүгүллэр, дууһата айма­нар, сүрэҕэ кыланар. Бу кини биэс сыл балыс, атаах­тык иитиллибититтэн тэптэрэн олох охсуу­ларын тулуйбакка, муор-туор сылдьан олох­тон эрдэ барбыт соҕотох балтын Дуся сиэнэ эбит. Сокуоннай сааһын туолаат да оҕоломмут кыыһа Настенька дьылҕата ийэтиттэн ордубатах. Эрэ өлбүт иһэр дьахтар кыыһыгар сөптөөх иитиини биэрбэтэҕэ. Бу киирбит оҕо үс сааһыгар диэри ымманыйа көрбүт, кэлин да көрүстэҕинэ көмө­лөһө сатаабыт Настенькатын уола эбит! Балта хан­на кимниин олорбутун, хайдах сылдьыбытын Ан­на Михайловна бэрт эрэйинэн билэр уонна уолу аҕатын аймахтарыгар, оҕону иитиэн сөптөөх ыалга бэрдэрэринэн айымньы түмүктэнэр. Ити остуоруйаны суруйааччы саас-сааһынан, киһини салгыппат гына, кэрэхсэбиллээхтик кэпсиир, сэ­һэн түмүгэр сиэтэн илдьэр. Олоххо араас баар, кырдьык, олох – оҕо оонньуута буолбатах.

Олох дьахтарынан салҕанар. Кини айылгытын быһыытынан үчүгэйи үтүктэр, сыыһаны киэр анньар, саҥаҕа кыттыһар. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар ийэлэр эрэйдээхтэр хайдахтаах ыар аһыыны тулуйбут күүстээх санааларын ту­һунан Татьяна Находкина “Ийэ сүрэҕэ» диэн сэһэннээх. Бу айымньы 2015 сыл­лаахха Улуу Кыа­йыы 70 сылыгар анаан тахсан, ааҕааччы киэҥ биһирэбилин ылбыта. Үгүс ыал­га курдук, алдьархайдаах сэрии үс уоллаах, ил­лээх-эйэлээх Дьөгүөрэптэр диэн саас ортолоох холкуостаах ыал олоҕун атыйахтаах уу курдук аймаабытын суруйааччы долгутуулаахтык ойуу­луур. 50-чалаах ыал аҕата Ыстапаан, саҥардыы алаһа дьиэ тэриммит улахан уоллара Миитээ, куоракка учуутал буолаары үөрэнэр орто уол Ыстапаан кыргыһыы толоонуттан эргиллибэттэр. Ыал ийэ­тэ Маарыйа барахсан сэрии хонуутуттан кэ­лэр суоһар сураҕы, ыар аһыыны эрдээхтик тулуйан, кийииттэригэр, сиэннэригэр өйөбүл, ти­рэх буолан, ыарахан харах уутун кытта хара үлэ кытаанаҕын намчы санныгар сүгэн сэрии сыл­ларын этэҥҥэ туоруур.

Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута» сэһэнигэр курдук, бу айымньы уонунан сыллары уҥуордаан 1985 сылынан түмүктэнэрин көрөбүт. Улуу Кыа­йыы 40 сыллаах үбүлүөйүн 85 саастаах Маарыйа эмээхсин кыра уолун Баһылай дьиэтигэр-уотугар үөрэ-көтө ылар. Сэрииттэн эргиллибит соҕотох уола Баһылай, кийиитэ учуутал идэлээх Вера Ан­дреев­на, эмиэ ийэлэрин курдук, дьоһуннаах, дьоҥ­ҥо-сэргэ­ҕэ туһалаах олоҕунан олороллоро көстөр.

Ханнык да түгэҥҥэ күүстээх санааҕытын, инни­кигэ эрэлгитин ыһыктымаҥ, күүскүт-кыаххыт баа­рынан дьоҥҥо-норуокка туһалаах дьон буо­луҥ диэн идеялаах бу айымньы. Ону тэҥэ тыыл бэтэрээннэрэ диэн ааттанар эмээхситтэргэ ытык­табылы, сүгүрүйүүнү күүһүрдэр суолталаах.

Билиҥҥи кэмҥэ оҕо – төрөппүт, үөрэнээччи – учуутал, оҕо – оҕо, учуутал – төрөппүт, уопсас­тыба – оҕо икки ардыгар болҕомтото суох сы­һыан сорох ардыгар тыалынан киирэн баран хо­лоругунан тахсара баар суол. Онтон ким да харысхаллаах айыллыбат. Ааптар тэтимнээхтик сайдар олоххо киһи киһиэхэ кыра болҕомтоҕо наадыйарын мүччү тутан, кэхтии суолугар үк­тэниэххэ сөбүн итэҕэтиилээхтик суруйар.

«Тыалынан киирбит холоругунан тахсар» диэн сэґэн 2016 сыллаахха бэчээттэммитэ. Айым­ньы куль­минациятыгар Даайа диэн иһэр ийэ­лээх Сэмэн­чик уонна оҕотун иитиитигэр кыһаммат Ульяна уола Кирилл бензини сыттаан, балыыһаҕа кии­рэн чуут быыһаналлар. Иһэр тө­рөппүттэрдээх уонна соҕотох ийэҕэ иитиллэр оҕолор ордук улахан проблемалаахтарын учуутал суруйааччы бу айымньытыгар ордук тоһоҕолоон бэлиэтиир. Иһэр төрөппүттээх оҕо дьиэтигэр ку­та-сүрэ тох­тообот. Кинини ким да хонтуруоллуу сылдьыбат, сөптөөх суолунан хайысха биэрэ, ту­һалаах дьа­рыкка көҕүлүү сатаабат. Оҕолортон итэҕэһин он­нук оҕо атынынан таһаарар.

Татьяна Петровна Находкина – өр сылларга завуһунан, дириэктэринэн үлэлээбит уопуттаах педагог, Россия үтүөлээх учуутала, Уус Алдан улууһун Герой Егоров аатынан сопхуос Ленин уордьаннаах сылгыһыта П.Р. Находкин улахан кыыһа. Уон оҕолоох ыалга кыргыттартан улахан­нара буолан, били этэргэ дылы, биэстээҕиттэн иитиигэ кыттыспыт киһи.

Кини кинигэлэрэ эдэр төрөппүттэргэ, саҥа үлэ­лэрин саҕалаан эрэр педагогтарга, улаатан эрэр оҕолорго, ыччаттарга олус туһалааҕын бэлиэ­тиибин.

Сорох киһи кэпсиириттэн киһи хал буолар, сы­лайар. Кинигэ ис хоһооно, тыла-өһө эмиэ ол курдук. Татьяна Находкина айымньыларын аан бастакы абзацтарыттан саҕалаан бүтүөр диэри тартаран ааҕан бара тураҕын. Бу проблема хай­дах быһаарылларын билиэххин баҕаҥ күүһүрэр. Дьиҥ олоххо итинник быһыы-майгы баарын би­лэр буолаҥҥын сүрэххэр чугастык ылынаҕын. Ким эрэ сыыһатын өйдөөбүтүттэн, көнөр суолга киирбититтэн, кимиэхэ эрэ үтүө дьон көмөтүнэн сырдык суол арыллыбытыттан үөрэҕин. Эдэр ыччат олоххо бэлэмнээх, бигэтик үктэнэригэр уус-уран айымньы суолтата улахан. Инники эппи­тим курдук, учуутал суруйааччы Татьяна Находкина сэһэннэрэ иитиигэ туһалаах кинигэлэр. Бу айым­ньылар ис хоһооннорунан үрдүкү кылаас үөрэ­нээччилэригэр саха литературатыгар кылаас та­һынан ааҕыы уруоктарыгар диспуту тэрийэр учуу­тал элбэҕи сүүйэр. Ол да иһин «Бичик» кини­гэ кыһата Татьяна Петровна сэһэннэрин «Оо, эдэр саас!» диэн серия иһинэн таһаарар буоллаҕа.

 

Кэпсээннэргэ психологическай ойуулааһыннар

 

Суруйааччы Татьяна Находкина 2011 сыллаах­ха «Бичик» кинигэ кыһатыгар бэчээттэммит «Бу­лумньу оҕо» диэн кинигэтигэр киирбит үс кэп­сээнигэр олоҕуран, кини психологическай ойуу­­лааһыннары табатык биэрэрин бэлиэтиибин.

Бу айымньылар геройдара – бары оҕолор. «Киһи уҥуоҕар» кэпсээн геройа Ньургун – уонут­тан саҥа тахсыбыт сэрии кэминээҕи оҕо. Аҕата, учуутал киһи, сэриигэ барбыт. Ийэтэ, биэлсэр дьахтар, сэрии иннинэ суол быһылааныгар түбэ­һэн суох буолбут.

1943 сыллаах сайын ортото, арай, кинилэр нэ­һилиэктэрин чугаһынан дезертирдэр саһа сыл­дьал­лар үһү диэн сурах тарҕанар. Көрбүт дьон би­гэргэтэллэринэн, биирэ Ньургун аҕата Ньу­кулай курдук үһү. Аҕам эбит буоллаҕына, хайаан да ийэм уҥуоҕар кэлиэҕэ диэн, Ньургун барахсан хас да түүн ийэтин уҥуоҕун маныыр. Кини ийэтэ ыараханнык ыалдьыбыт киһиэхэ ыҥы­рыллан, эмтээн, быыһаан-абыраан буолан төн­нөн иһэн, саахалга түбэспитэ. Махталлаах дьон эдэр биэлсэр ийэ уҥуоҕун, аһыллар-сабыллар ааннаан, ампаар курдук туппуттара.

Күһүөрү сайын борук-сорукка уолчаан киэ­һэ аайы киһи уҥуоҕуттан чугас чөҥөчөккө кэлэн олорон кэтиир. Үһүс киэһэтигэр үөрэнэн, ха­раҥаттан соччо куттаммат да буолар.

«Бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо? Аҕам баар буол­лаҕына, хайаан да кэлиэхтээх. Кини ийэбин олус таптыыра, онон кини кэлиэхтээх». Ньургун улам хараҕа сабыллан барда.

Эмискэ мутук тостор тыаһыттан Ньургун дьик гынна, хараҕын муҥунан көрдө. Кини ат­тынан уһун хара бэкир киһи оргууй үөмэн иһэр. Ньургун чөҥөчөгүн кэннигэр ньохчос гы­нан биэрдэ. Кири­йиэҕинэн кирийдэ. Уһун хара суп­пуун сонноох, үүт-үкчү кини аҕатын соно дии. Ньургун чуут «аҕаа» диэн хаһыытыы сыста, сы­мыһаҕын хаан оҕуолуор диэри быһа ытырда».

Оҕо барахсан аҕам дии санаан үөрэн, эмиэ да күрүөйэх аатыра сылдьарыттан хомойон… Ньургун санаабытын курдук, ампаар аанын аһан иһирдьэ киирдэ, онтон уһаабакка таҕыста.

«Ньургун оҕолуу сытыы хараҕынан киһи хас хамсаныытын ааҕа одуулаһар, сирэйэ-хара­ҕа ман­тан чуолкайдык көстүбэт, сирэйэ бүтүн­нүү бар түү, багдаллыбыт киһи, баттаҕа… Ньур­гун киһи баттаҕын көрөөт «сык» гынна, кини аҕа­та итинник хойуу, будьурхай баттахтаа­ҕа. Уолчаан икки чабырҕайа чындырҕаччы кэ­йиэ­лээтэ, сүрэҕэ күүскэ тэптэ. Ньургун олус ык­саата, сүрэҕэ бып-быллыгырас, тыына хаай­тарыах курдук…»

Күрүөйэх куотта. Кинилэр киһи уҥуоҕар көмү­һү кистии сыталларын олохтоохтор биллилэр. Онтуларын ыла кэлиэхтэрэ диэн хаһыс да түүнүн маныыр дьон ортотугар Ньургун эмиэ баа­ра. Уһуннук кэтэһиннэрбэккэ, икки күрүөйэх кэл­лилэр. Суппуун соннооҕу уол көрөөт биллэ, ыар-ыардык үктэнэн хаамарын атыҥыраата, кини аҕата итинник хаампат. «Мин аҕам кимнээҕэр да чэпчэкитик дэгэйэн хаамар, кини сүрдээх сылбырҕа, бу букатын атын киһи дии… Эмискэ… суппуун сонноох киһи кини аҕатын курдук, ыксаатаҕына буоларыныы, баттаҕын бокуойа суох сууралаамахтаан киирэн барда.

Ньургун муустаах тымныы уунан саба ыс­тарбыт курдук буола түстэ, тыбыс-тымныы сүүрээннэр тымырдарын устун сүүрдүлэр. Ки­ни, убайыгар өйдөтүөх бокуой биэрбэккэ, ыс­танан турда. «Аҕаа!» диэн чаҥкынас саҥата сатараата.

Кэлиэхситтэр эргиллэ түстүлэр да, туох эрэ уот курбуу субурус гынна, сирэ эр­ги­йэргэ, тыа ки­ни үрдүгэр суулларга дылы. Ын­ч­ыктаабытынан ох­­тон истэҕинэ, убайа илиитигэр түһэрэн ылла.

Ханна эрэ ырыых-ыраах саалар эстэллэр. Ха­раҕар бары-барыта кытаран көстөр. Ньургун өйүн сүтэрэр».

Оҕо бааһырыыта, хата халымыр эбит. Күрүө­йэхтэр тутуллаллар.

Кэпсээҥҥэ оҕо ис туругар буолар улары­йыыларын, долгуйууларын, утарыта харсыһар санаа ытылҕаныгар ылларыытын Татьяна На­ходкина сатабыллаахтык, ылыннарыылаахтык ойуу­луур. Кини этиилэрэ кылгастар, ордук-хоһу куолута суохтар, барыта орун-оннугар, саас-сааһынан. Аҕатын күүскэ ахта сылдьар оҕоҕо майгынныыр баттах, сон, кинини санатардыы хамсаныы оруола улаханын суруйааччы ааҕаач­чыга итэҕэтиилээхтик тиэрдиитэ – бу кини маас­тарыстыбатын туоһута. Кэпсээнньит быһыы­ты­нан кыахтааҕа манна көстөр дии саныыбын.

Инники ааттаммыт кинигэҕэ киирбит икки кэпсээн геройдара – эмиэ оҕолор. Сүөһүлээх, хаһаайыстыбалаах, оҕону үлэҕэ кыратыттан кы­тыннарар ыаллар оҕолоро уончалаах саас­та­рыгар улахан туһа дьоно буолалларын бу айым­ньыларга көрөбүт.

«Дамскай» бэлисипиэт» диэн кэпсээн геройа – уон биирин күһүн туолуохтаах Настя диэн кыыс. Ийэтэ кинини эрдэ туруоран Сайылык алааска ынах хомуйтарар идэлээх эбит. Бу сарсыарда сүөһүлэрэ үрүө-тараа куотан, иһирик ойуурга киирэн, атын ыллыгынан баран, кыысчаан му­нан хаалар. Сүөһүлэрин батыһан олох билбэт алааһыгар киирэр. Ол курдук уһун күнү быһа мучумааннанна, бу сылдьан маска атаҕын кытта өлөрдө, кыһыл бэйбириэт сонун кытта сүтэрдэ. «Настя сонун аһыйах хараҕын уута бычалыйан тахсарын сотторун быыһыгар, Мааны Кыыһы кынчарыйан ылла». Мааны Кыыс диэн бу ыал сүөһүлэригэр бас-көс ынах. Бары кинини ба­тыһаллар. Маҥнайгыттан Мааны Кыыс, суо­лут­тан туораан, олох төттөрү, куотардыы, иһирик ойууру тутуспута. Кыысчаан ол иһин ынаҕы кын­чарыйар.

Дьэ бу кэмҥэ ийэтэ Өлөөнө, кыыһын сүтэрэн, айманыы бөҕөнү айманар, кэмсинии бөҕөнү кэм­синэр. Күн ортотун ааһыыта ийэ кыра кыы­һын Мотяны батыһыннарбытынан ынах хо­му­­йааччытын көрдүү барар. Бэрт уһуннук сыл­дьан, хас да алааһы кэрийэн, хараҥа буо­луута Сайылыкка бэйэлээх бэйэтин сүөһүлэрэ су­бу­руһан иһэллэригэр түбэһэ түһэллэр.

Өлөөнө маҥнай кыыһа суоҕуттан ыксааһы­­нын, онтон «кып-кыра, туораах саҕа киһи» боруҥуй­га төкүнүс гыммытыттан үөрүүтүн, күнү быһа куттаммыт сүрэҕэ битигирии тэппитин, халыйан кэлбит хараҕын уутун туора соттоот, ийэ тиэтэйэ-саарайа оҕотугар утары барбытын суруйааччы долгутуулаахтык ойуулуур.

Татьяна Находкина ийэлэр уобарастарын үгүс кэпсээннэригэр уонна сэһэннэригэр кэрэхсэбил­лээхтик, киэҥник, элбэх өрүттээхтик арыйар су­руйааччы буолар.

Кини психологическай ойуулааһыннара айым­ньы тыҥааһынын күүһүрдэн биэрэллэр, киһи тартаран, умсугуйан ааҕарыгар тирэх буолаллар, геройу киһи быһыытынан өйдүүргэ сүҥкэн көмөлөөхтөр.

 

Айымньылар тыллара-өстөрө

 

Кэлиҥҥи көлүөнэ саха прозаиктарыттан биир үчүгэй тыллаах-өстөөх суруйааччынан Татьяна Находкина буолар диэтэхпинэ үгүс ааҕааччы, бука, сөбүлэһэрэ буолуо.

Уонча кинигэтин барытын ырыта барбакка, бу санаабын мин инники ахтыллыбыт «Булумньу оҕо» диэнтэн холобурдуубун.

«Олох  – оҕо оонньуута буолбатах» диэн сэһэҥҥэ Анна Михайловна бииргэ төрөөбүт балтын эдэр­кээн сааһыгар бэрээдэгэ суох табаарыстара уһун кутуруктарыгар сөрөөбүттэрэ. «Сөрөөн баран сөллүбэттии баайыллыбыта, тэмтэрийдэр тэмтэрийэн ол хара дьаллык илимиттэн кыайан төлөрүйбэтэҕэ», – диэн суруйааччы Дуся туһунан кэпсииригэр арыгыга дьахтар аймах ылларыыта күүстээҕин этэр. Оттон кини кыыһа Настенька эмиэ ийэтин ыллыгыттан ырааппатаҕын суру­йааччы бу курдук этэр: «Эдьиийэ биэрбит биэс мөһөөҕүн, былдьаан ылыа диэбиттии, түргэн үлүгэрдик сулбу тардан ылан, илиитигэр кум-хам тутаат, сирэйин дьонтон кистиирдии ум­са туттан, иннин диэки суксулдьуйа турбута».

«Анна Михайловна бэйэтэ салайар оҕотун дьиэ­тигэр балтын Дуся сиэнэ, Настенька со­ҕотох оҕото киирбитин докумуонтан көрөөт биллэ уонна «уһун кыаһаан сирэйэ» кубарыйан, сиби­лигин оҕолортон мичилийбитинэн киир­бит са­һар­чы көрбүт хараҕа сиигирэн, туманны­ран барда».

Татьяна Находкина тэҥнээһиннэри бэргэнник, сонуннук туттар. Ол курдук «Хом санаа» диэн кэпсээҥҥэ сиэстэрэ кыыс «сибилигин кытаа­нах­тык туттан, тимири тимиргэ охсордуу саҥаран чаҥкынаабытыттан» кыбыста быһыытыйар.

Куорат сиргэ тэрилтэлэр да, олорор дьиэлэр да тастарыгар олордуу мас элбэх. Олортон биир маһы суруйааччы бу курдук ойуулуур: «Түннүк анныгар хаһан олордубут хатыҥ мастара, ту­рар сирин тыына дьайан эбитэ дуу, иинэҕэс баҕайытык үүммүт, эбиитин кырдьаҕас ки­һилии тоҥхойон, лабааларын сэбирдэхтэрэ тономмукка дылы суйданан тураахтыыр».

Татьяна Находкина айымньыларыгар өс хо­һоон­норун уонна сомоҕо домохтору хото тут­тар. Ол курдук «Олох оҕо оонньуута буолбатах» диэн өс хоһоонунан ааттаммыт сэһэҥҥэ маннык уос номоҕо буолбут сомоҕо домохтору уонна өс хоһооннорун буллум:

Аҥаара таҥара маһа, аҥаара – күрдьэх маһа;

Бөппүрүөк бүөтэ, хадаар хаата;

Миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума;

Тыала суохха мас хамсаабат;

Ынах кэйбит ынаҕын кэйэр;

Кыыс кыыкынайдааҕар элбэх;

Сип гыммыты ситиигэ тиһэр, сап гыммыты                                                                             сапка тиһэр;

Көрөр харах, истэр кулгаах, этэр тыл;

Кэһэ сылдьар кэпсээннэрэ,

соһо сылдьар сонуннара;

Эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ;

Сиһин этэ ситэ, буутун этэ буһа илик;

Буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы.

Бу биир сэһэҥҥэ бачча үгүс өс хоһооно баар. Манна биэс сэһэниттэн булар буоллар, бука, уһун испииһэк буолуо этэ. Итиннэ өссө элбэх кэп­сээннэр киэннэрин эбэн кэбис – төрөөбүт тылбыт сүөгэйэ, сүмэтэ тахсан кэлбэт дуо?! Ол иһин этэллэр – суруйааччылар уран тыл уустара диэн.

Лоп-бааччы, баай, хомоҕой тыллаах суру­йаач­чы Татьяна Находкина ааҕааччыларын сонун ки­нигэлэринэн, үтүөкэн айымньыларынан іссі да үөрдэ туруо диэн эрэнэбит.

 

Мария Степанова,

педагогическай үлэ ветерана,

Россия үөрэҕириитин туйгуна

 

«Чолбон» сурунаал №10 2017

Добавить комментарий