Саха суруналыыстыкатын историятын саҥа саҕахтара

Балаҕан ыйын 20 күнүгэр П.А. Ойуунускай аатынан Са­ха академическай театрыгар “Саха дойдута” хаһыат иһи­гэр бастакы сахалыы хаһыат төрүттэммитэ 110, “Саха саҥа­та” саха бастакы сурунаала төрүттэммитэ 105 сылларын бэлиэтиир саха суруналыыстыкатын уонна бэ­чээтин өрө­гөйдөөх мунньаҕа буолан ааста.

Нуучча өрөбөлүүссүйэтин тыынынан Россия им­пе­рия­тыгар бэчээт эйгэтигэр баар хааччахтар сым­наа­быт­та­рын түмүгэр 1907 сыллаахха эргэ истиилинэн от ыйын 1 күнүгэр (билиҥҥинэн от ыйын 14 күнүгэр) ыраах сытар Саха уобалаһыгар “Якутский край” диэн аан бастакы ту­тулуга суох, нууччалыы уонна сахалыы тылынан маты­ры­йааллары бэчээттиир бырааптаах хаһыат тэриллибитэ. Бу хаһыат иһинэн “Саха дойдута” диэн эрдэтээҥ­ҥи чин­чийээччилэр бэ­лиэтииллэринэн сахалыы анал сы­һыа­рыы, би­лигин и.н.к. Александр Жирков уонна кэккэ учуо­найдар бигэргэтэллэринэн сахалыы хаһыат үөскээ­би­тэ. “Якутский край” хаһыат 1908 сыл­лаахха суут уурааҕы­нан сабыллыбытын кэннэ, тэрийээччилэр уонна айар бөлөх аны “Саха олоҕо” диэн сахалыы эйгэлээх “Якутская жизнь” диэн эмиэ икки тылынан матырыйааллары бэ­чээт­тиир хаһыаты таһаарбыттара. Бу иккис хаһыат 1909 сыллаах­ха эргэ истиилинэн тохсунньу 12 күнүгэр (би­лиҥҥинэн тохсунньу 25 күнүгэр) диэри бэчээттэнэн ба­ран эмиэ суут уурааҕынан сабылларга күһэллибитэ.

Бу икки хаһыат, «Сахалыы бастакы хаһыат­тар, су­ру­наал» кинигэ ааптардара, учуонайдар Алек­сандр Жирков, Ва­лентина Семенова, На­талья Бурцева аахпыттарынан, ба­рыта 148 нүөмэрэ тахсыбытыттан сахалыылааҕа 78 эбит. Бу 78 нүөмэргэ тахсыбыт сахалыы тыллаах хаһыат иһи­гэр хаһыат эбэтэр, скептиктэр этэл­лэринэн сыһыарыы да буол­лун, биир эрэ көстүү буолбатаҕын периодическай та­һаарыы сүрүн ирдэбилин – утум-ситим бэчээттэнэн иһии­ни тутуспута кэрэһилиир. Онон сахалыы суруналыысты­ка саҕаланыытыгар уонна сахалыы публицистика ты­лын төрүт­тэниитигэр “Саха оло­ҕо” уонна “Саха дойдута” төрүт буол­буттара мэл­дьэһиллиэ, историческай суолталара кычча­тыллыа суохтаах.

1912-1913 сылларга сэттэ нүөмэрэ тахсыбыт “Саха саҥата” сахалыы тыллаах маҥнайгы су­ру­наал үөһэ ааттаммыт таһаарыыларга хо­ло­­нон көрүллүбүт саха суруналыыстыката үөс­кээ­би­тин, сахалыы публицистика тыла олох­суй­бу­тун бигэргэппитэ. Бу периодическай таһаа­рыы­ларга, ордук сурунаалга, бэчээттэнэн киэҥ эй­гэҕэ тиийбит Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соп­пуруонап, Күлүмнүүр, Михаил Николаевич Ти­мофеев-Терешкин, Кузьма Осипович Гаврилов-Тыа Оҕотун, Семен Андреевич Новгородов, Иван Елисеевич Кулаковскай–Оонньуулаах Уй­баан, Кон­стантин Григорьевич Оросин, о.д.а. уус-уран айымньылара сурукка киирбит саха лите­ра­тур­най тылын олохсуппуттарын ф.н.к. Вален­тина Семенова бэлиэтиир.

Саха сиригэр маҥнайгы тутулуга суох, демо­кратическай тосхоллоох бэчээт уонна бу эйгэ чуолаан сахалыы кынатын сайдар төрдүгэр кимнээх турбуттарай? “Якутский край”–“Саха дойдута”, “Якутская жизнь”–“Саха олоҕо” ха­һыаттар докумуоҥҥа киирэр таһаарааччыла­ра (издателлэрэ), редактора уонна дьиҥнээх идео­­логтара, сүрүннээччилэрэ, редактордара атын­-атын дьон буолалларын бу периодическай таһаарыылар үлэлэригэр көхтөөхтүк кыттыбыт, ис куухуналарын үчүгэйдик билэр Аммаҕа үөс­кээбит нуучча интеллигенэ Николай Его­рович Афанасьев 1944 сыллаахха суруйбут “Вос­поми­нания о дореволюционных газетах, в которых я принимал участие” диэн ахтыыта туоһулуур. Бу Саха сирин ХХ үйэ саҥатынааҕы биллии­лээх общественнай деятелин мемуарыгар ик­ки ты­лынан тахсыбыт хаһыат нууччалыы өттүн политическай сыылынай Всеволод Михайлович Ионов, онтон сахалыы эҥэрин билиҥҥи Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгиттэн төрүттээх саха интеллигенэ Ельпидифор Михайлович Егасов сүрүннээбиттэрин ыйар.

Онтон официальнай (билигин номинальнай диэххэ сөбө буолуо) салайааччыларынан – “Якутский край” эппиэттээх редакторынан Бү­лүү казактарыттан төрүттээх атыыһыт уола, Дьо­куускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэр­бит Семен Андреевич Корякин ыҥырыллан кэлэн үлэлээбит, официальнай таһарааччы Николай Афанасьев, типография сэбиэдиссэйинэн со­ҕу­рууттан кэлэн Дьахтар гимназиятыгар нуучча тылын уонна естествознание учууталынан үлэ­лээбит Василий Васильевич Жаров буолбуттар. “Якутская жизнь” редактордарынан уруккута аҕа­быыт, учуутал Василий Иннокентьевич По­пов уонна чааһынай быраас куучара, үөрэхтээх ки­һи А.И. Климентов, таһаарааччынан обществен­най деятель, прогрессивнай өйдөөх нуучча эр­гиэмсигэ, кэлин Саха АССР үбүн наркома буол­бут Алексей Алексеевич Семенов эбиттэр. Ол эрээри, бу тутулуга суох таґаарыылары ака­­демик О.Н. Бетлингк оҥорбут сахалыы ал­паа­бытынан бэчээттиир бичиктэрдээх типо­гра­фия Павловскай сэлиэнньэтигэр олорбут ста­ро­вердартан төрүттээх I гильдиялаах атыы­һыт Петр Акепсимович Кушнарев уонна Дүпсүн улууһун тойоно, ХХ үйэ саҥатынааҕы саха на­циональнай лидерэ Василий Васильевич Ники­форов-Күлүмнүүр, туһааннааҕынан 1200 уонна 900 солкуобайы кыттыһан үбүлээ­һиннэринэн, атыылаһыллыбыт.

Быйыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруна­­лыыс­ты­­ка­ҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтэ В.В. Н­ики­фо­ров-Күлүмнүүр аатын сүкпүтэ үһүс сы­лы­гар бар­да. Үрдүкү наҕараада бу киһи аатынан аа­т­таммыта кинини саха суруна­лыыс­тыкатын төр­дүгэр ту­рарын билинии бы­һыытынан сыа­наланар. Ол тө­һө оруннааҕый?

Эрдэ ахтыбыппыт курдук Күлүмнүүр тус үбү­нэн сахалыы бэчээттиир тутулуга суох типогра­фия үөскүүрүгэр көмөлөһөр. Ити биирэ. Икки­һи­нэн, Саха сирин суруналыыстыкатын история­тын чинчийбит и.н.д. Олег Якимов чопчулуурунан, өс­көтүн бастаан “Якутский край”–“Саха дой­дута” хаһыакка Никифоров корреспон­дент бы­һыытынан хам-түм суруйбут буоллаҕына, “Якут­ская жизнь”–“Саха олоҕо” тахсыытыгар көх­төөхтүк кыттыбыт. Үсүһүнэн, Василий Ва­сильевич 1909 сыл олунньутуттан балаҕан ыйы­гар диэри тахсыбыт нууччалыы “Якутская мысль” хаһыат үлэтигэр эмиэ көмөлөспүт уонна кини аймаҕа (кэргэнин кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар кыыһа), Санкт-Петербурга тиийэ үөрэм­мит саха интеллигент кыыһа, тылбаасчыт, учуутал Мария Егоровна Николаева бу хаһыат таһаарааччытынан анаммыт. Төрдүһүнэн буол­лаҕына, 1912–1913 сыллардааҕы “Саха саҥата” саха бастакы сурунаалын таһаарбыт “Саха” бөлөх салайааччыта эмиэ кини – Күлүмнүүр. Бэ­сиһинэн, 1916–1917 сыллардааҕы “Якутские воп­росы” хаһыат таһарааччыта буолбут уон­на билиҥҥи Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэ­һилиэгиттэн төрүттээх, оччотооҕуга эдэр ад­вокат, кэлин политическай деятель уон­на ула­хан чинчийээччи Гавриил Васильевич Ксе­но­­фонтовтыын редактордаабыт. Тиһэҕэр, бу пе­риодическай таһаарыылар бары Никифоров кыттыһан атыылаһыспыт типографиятыгар бэ­чээттэммиттэрин санатар тоҕоостоох.

Ити чахчыларга олоҕуран уонна кини пуб­лицистическай нэһилиэстибэтин аахсан туран, Саха сиригэр тутулуга суох бэчээт үөскүүрүгэр уонна сахалыы тыллаах суруналыыстыка тө­рүт­тэниитигэр Василий Васильевич өҥөтүн били­ниэх уонна В.В. Никифоров-Күлүмнүүр ааты­нан су­руналыыстыкаҕа судаарыстыбаннай бириэ­ми­йэ олохтоммутун уруйдуох кэриҥнээхпит. Бу өр кэмҥэ Саха сиригэр уонна сахаларга де­мо­кратическай тутул олохсуйарын, экономи­ка, культура сайдарын туһугар турууласпыт, су­даа­рыстыбаннас өйдөбүлүн киллэрсибит уһу­луччулаах национальнай лидер, подвижник, сыр­датааччы Күлүмнүүргэ махталлаах кэнчээри ыч­чат ытыктабылын биир көстүүтэ эбээт!

Өрөбөлүүссүйэ иннигэр Саха сиригэр үөс­кээбит тутулуга суох бэчээт, маҥнайгы сахалыы периодическай таһаарыылар саха омук об­щественнай-политическай өйө-санаата кэскил­лээҕи, кэнэҕискини түстүүргэ сиппитин-хоппу­тун уонна ол сыалы-соругу ситиһэргэ түмсэр, үбү-харчыны булар, тэринэр кыахтааҕын сыр­дык туоһулара буолаллар. Итиэннэ, саха су­руналыыстыкатын сарсыардатын быһыы­ты­нан историяҕа киириэхтээхтэр. Уустук кэм­ҥэ араас псевдонимнарынан, сороҕор аат­та­рын-суол­ла­рын ыйбакка да туран саха суру­на­лыыс­ты­катын төрүттэниитигэр үлэлэспит патриот дьон ааттарын-суолларын чопчулуур, ким, хан­нык суруналыыстыка жанрын саҕалаабытын, маҥ­найгы редактордар, корректордар, макет­таач­чылар ааттарын быһаарар сыал-сорук би­лиҥҥи учуонайдар, чинчийээччилэр, кыраайы үөрэ­тээччилэр, суруналыыстар иннилэригэр турар.

Түмүккэ, сэбиэскэй кэмҥэ саха бэчээтин тө­рүттээччи быһыытынан сыаналаммыт 1921 сыл­лааҕы «Манчаары» хаһыат саха суру­на­лыыс­тыкатын историятыгар туох суолталааҕа үгүс ааҕаач­чыны кэрэхсэтэрэ чахчы. Мин санаабар, “Манчаары” хаһыаты сахалыы маҥнайгы перио­дическай таһаарыы быһыытынан буолбакка, саха судаарыстыбаннай бэчээтин төрүттэниитин быһыытынан ылынар сөп. Бу – ураты таһым көстүүтэ. Тоҕо диэтэххэ, бастакытынан аҕыйах ахсааннаах ол эбэтэр симиэлийэр кутталга сыл­дьар норуот ийэ тылын уонна төрүт культуратын сайдыыта судаарыстыбанан мэктиэлэниэхтээх. Иккиһинэн, ханнык баҕарар судаарыстыбаннай тэриллиини үөскэппит омук тылынан, биһиги түбэлтэбитигэр автономнай өрөспүүбүлүкэлээх саха тыла, официальнай периодическай таһаа­рыылаах буолара ирдэнэр.

Күн бүгүҥҥэ диэри ити ирдэбиллэр тутуһул­­лан кэлбиттэрэ уонна билигин даҕаны, Россия Фе­дерациятын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт со­куоннарыгар үрүҥІэ харанан суруллан, аҕы­йах ахсааннаах норуоттар ийэ тылларын уонна төрүт культуратын сайыннарыы судаарыстыба суон моонньугар сүктэриллэн турар. Аан дойдуга ол Норуоттар икки ардыларынааҕы Холбо­һук­таах нациялар тэрилтэлэринэн уонна ЮНЕСКО-нан мэк­тиэлэнэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Са­­ха бэ­чээтин күнүн олохтонуута бу судургута суох кэмҥэ төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик сай­дыытын биир бигэ тирэҕэ буолуоҕа диэн эрэ­нэбин.

 

Гаврил АНДРОСОВ,

Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ

«Чолбон» сурунаал №10 2017

Добавить комментарий