Куорат сахата уонна айар эйгэ

Атырдьах ыйын бүтүүтэ Дьокуускай куо­рат төрүттэммитэ 385 сылыгар анаммыт «Эйиэ­хэ, тапталлаах куораппар аныыбын» диэн Са­ха ойуулуур-дьүһүннүүр музейа тэрий­бит быыс­тапкатыгар сылдьыбытым. Саха би­лиҥ­ҥи ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын бэрэс­тэбиитэллэрин – сиппит-хоппут маастардар уонна суолларын-иистэрин саҥа тобулан эрээч­чилэр классическай графикаттан, аны­гы жи­воспистан саҕалаан сюрреалистыы, аван­гардистыы матыыптарга тиийэ тус-туспа айар буочардаах үлэлэрин кэрэхсии көрдүм. Хас биирдии айааччы Туймаада хочотун, Дьокуускай куораты уратытытык, кимиэхэ да хатыламматтык хоһуйбута, дьүһүйбүтэ эриэккэс. Бу үлэлэри арай биир өрүт барыларын бииргэ ситимниир. Ол хас биирдии айар үлэһиккэ, графигыттан, скульпторыттан, бэл оннооҕор компьютер ди­зайнерыттан да уонна кини ханнык хайысханы тутуһарыттан – классигыттан да, авангардиһыттан да тутулуга суох барыларыгар баар: «МИН – КУОРАТЫМ!» диэн киэн туттуулаах өйдөбүл.

Бу биир быыстапкаҕа түмүллүбүт тус-туспа айылҕалаах худуоһунньуктар киистэлэрин суо­лугар сөҥмүт биир этэр санаалаах сураа­һыннар күн аайы куоракка олорор, үлэлиир, дьиэ-уот тэринэр, оҕо-уруу тардыһар киһиэхэ миэхэ, бу уон биэс сыл устатыгар күнтэн күн көрөн-көрөн хал буолбуппун, саҥаттан, атыннык толкуйдаан көрөргө күһэйбиттэрэ. Сөхпүтүм. Бигэтик итэ­ҕэйбитим. Норуот айар-анаарар араҥата ула­ханнык куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбакка сыл­дьар кэмигэр, КУОРАТ САХАТА диэн саҥа эйгэ үөс­кээн атаҕар бигэтик турбутун уонна урааҥхай саха омук дьылҕатыгар быһаарар кэрдиискэ тахсыбытын. Бу көстүү алааһынан, үрэхтэр тар­дыыларынан тарҕанан уутуйан олорбут урааҥхай саха сүрүн кэккэтин сэргэ, син урукку табалаах саха, таас сахата, Лаамы сахата диэн бөлөхтөр курдук, билиҥҥи тыа сирин сахата уонна хотугу сахалар диэн өйдөбүллэри кытта тэҥҥэ турар саҥа ураты эйгэлээх араҥа баар буолбутун итэҕэттэ.

Билигин киһи аймах түбэлэринэн, үрэх бас­та­рынан быданан олорор эйгэтиттэн тэй­дэр тэйэн элбэх дьонноох-сэргэлээх түөл­бэ­лэр­гэ – куораттарга, оҥхой сиргэ уу тохтуу­ру­нуу, мустар, түмсэр, олоҕун укулаатын тэ­ри­нэр буолла. Икки атах сайдыытын бу ха­йыс­ха­тын цивилизация, урбанизация, индус­триа­лизация диэн ааттыыллар. Сэбиэскэй бы­лаас утумнаахтык, хабырдык, дьулурҕатык ыып­пыт холкуостааһынын, бөһүөлэктээһинин, бө­дөҥсүтүүтүн, индустриализациятын, уһук хо­тугу сирдэри баһылааһынын политиката дойду үгүс омуктарын төрөөбүт өтөхтөрүттэн тэйиттэ. Онуоха, 1990-с сыллардааҕы ыһыллыы-тоҕуллуу, эстии-быстыы, дьиикэй ырыынак эпсистэ. Дьэ, бу сүүрээн киэҥ нэлэмэн иэннээх аарыма Саха си­рин тумнубата чахчы этэ: алаастарынан, үрэх­тэр бастарынан, хайалар, тайҕалар хоннохто­ру­нан-быттыктарынан бүгэн олорорбут тохтуур тосхоллонно. Ол түмүгэр мөлүйүөн аҥаар­даах урааҥхай саха омук үс гыммыттан биирэ – эдэр-эрчимнээх, кыайыгас-хотугас, булугас-талыгас өт­тө Туймаада хочотугар тоҕуоруйда, дьоллоох Дьокуускай куоракка биһигин ыйаата…

Онон көс өбүгэлээх, быралгы айылгылаах, кыс­тыктаах-сайылыктаах, алаас-тайҕа ыыр­даах, сылгылаах, сүөһүлээх, табалаах, булчут-ба­лык­сыт урааҥхай саха омук куорат эйгэлэнэн атыыга-тутууга үөрэннэ, өй үлэтинэн айаҕын иитиннэр буол­ла, үп-харчы соноругар турунна, үөрэххэ-билии­гэ тар­дыста, ыт уйатыныы кыа­раҕас орохтонно… Балысхан сайдыы, саха ха­һан да харахтаабатах эйгэтэ олохпутун иилии эргийдэ – тылбыт-өспүт, сиэрбит-майгыбыт, тө­рүт үгэспит ону кытта тэҥҥэ тосту уларыйда, си­лиспит-мутукпут быстар суолга турда. Ол иһин, омукпут өркөн өйдөөхтөрө, айар дьоҕурдаахтара «КУОРАТ САХАТА» диэн өй­дөбүлү үөскэтиигэ, кини сиэрин-майгытын, ты­лын, култууратын, үгэ­һин түҥ былыргы төрүт­тэрбит итэҕэллэригэр, үөрүйэхтэригэр, олоххо кө­рүүлэригэр сигэнэн-тирэнэн айар, тобулар, түстүүр кэмнэрэ субу тирээн кэллэ!

Дьэ, субу курдук хас эмэ хаттыгастаах санааны сахта «Эйиэхэ, тапталлаах куораппар аныы­бын» быыстапка… Куорат сахата диэн өйдөбүл бигэ­тик олохсуйан, сайдан, силистэнэн-мутуктанан ба­рыытыгар биһиги, айар-суруйар эйгэ дьоно – худуоһунньуктар, суруйааччылар, киинэһиттэр, су­руналыыстар уус-уран айымньыларбыты­нан, айар дьүһүлгэннэрбитинэн (уобарас) тосхолу биэ­рээччи буолуох, норуоппут кэлэр кэскилин түстүөх тустаахпыт.

 

Гаврил АНДРОСОВ,

Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ

«Чолбон» сурунаал №10 2017

Добавить комментарий