Эппэкиин аҕа

Сэһэн

 

I

– Хайа, бу кыыс ханна түстэ? – Мариса Алек­сеевна, ааны тэлэччи аһан, аҕылаан-мэ­ҥилээн кии­рэн кэллэ. Сирэйэ кытарыаҕынан кытарбыт. Түргэнник хаампытыттан аҕылаан эп-эппэҥнэс. Бэрт ыараханнык туттан толору астаах икки ба­кыаты остуолга уурда. Бэйэтэ аҕылыы-аҕылыы ат­тыгар турар олоппоско ыараханнык туттан олор­до. Чараас кууркатын уґулан кириэһилэҕэ бырахта. Соппуоскатын уһулаары, биэтэһигэр кыбыллан иннинэн-кэннинэн барбат буолбут со­муогун араараары, төттөрү-таары тардыалыы олордо.

Аан аһыллар тыаһын истэн, хонос гынна, эр­дэттэн суос бэринэн, сирэйэ дьэбидис гынна. Чо­роччу улаатан эрэр кыыс үөмэр-чүөмэр үк­тэнэн, буруйдаммыттыы туттан киирэн кэллэ.

– Ханна сырыттыҥ? – дьахтар кыыһы көрөн өрө татыакалана түстэ.

– Үҥкүү куруһуогар сырыттым, – курбуу курдук уһун уҥуохтаах кыыс буруйдаммыттыы туттан туран муннун анныгар киҥинэйдэ.

– Үҥкүүһүт буолан айаххын ииттибэтиҥ буо­луо. Ыл, саппыкым сомуогун көр эрэ, итиннэ сап кыбыллан хаалла быһыылаах, – дьахтар кыыс диэки атаҕын чугаһата тэптэ. Кыыс түргэн ба­ҕайытык төҥкөйөн сомуогу өрө-таҥнары тар­дыалаан, кыбыллыбыт сабыттан босхолоон, соп­пуосканы дьахтар атаҕыттан уһулу тардан, аан таһыгар илдьэн уурталаата.

– Айуу-айа, ити бородуукталары холодиль­ник­ка уурталаа уонна иһити тарт. Бэҕэһээ киэһээҥ­ҥи соркуойу оһоххо сылыта уур, – дьахтар сылай­быт-элэйбит киһи быһыытынан саалаҕа киирэн, дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытта.

– Остуолу тартым. Аһыыбыт дуо? – Нарыйа симиктик дьиэлээх хаһаайканы остуолга ыҥырда.

– Эйиэхэ мин хаста эттим этэй, эдьиий диэн ыҥыр диэн, – Мариса аргыый түөһүллэн туран, остуолга кэлэн олордо. – Килиэпкин туох аат­таах чараастык кырбыыгын? Кэччэгэй буолар чин­чилээххин.

– Аккуратнайдык кырбыы сатаабытым, – кыыс сэмэйдик быһаарар.

– Эйиигин мин иитэбин. Бэлэмҥэ олорон, хас киһи саҥардаҕын ахсын төттөрү эппиэттэһэн чыыбырҕаан иһэҕин.

– Этиспэппин ээ. Эдьиий, Дьулуһу сарсын ин­тер­наттан ылабыт дуо?

– Хайы-үйэ субуотабыт буола оҕуста дуо? Эчи, түргэнин. Каникултан каникулга да кэллэ­ҕи­нэ сөп буолуо этэ. Ону эн быраата суох сатам­маккын. Ааспыт сырыыга табах сыттаах этэ. Аны­гыскы сырыыга табах сыттаах буоллаҕына, ин­тернатыгар эбэтэр аймахтарыгар Сиимэннээххэ төттөрү үүрүөҕүм, – эдьиийдэрэ кыыһыран түтүр-татыр туттан иһити-хомуоһу көннөрбүтэ буолан тыастаахтык остуол ортотугар анньыталыыр.

– Дьулус тарпат ээ. Этиэҕим, – Нарыйа дьахтар арыый сымнаһыар соҕуһуттан эрдийэн, кимэн киирэн иһэр. – Интернат уолаттара тардаллар. Он­тун сыта таҥаһыгар иҥэн хаалар.

– Эттим буолбат дуо, бу сырыыга табах сыттаах буоллаҕына, оннун булларыам диэн. Иһиккин хомуйан баран, биирдэ оскуолаҕар бараар, – Мариса арыый сымныы быһыытыйан, сибилигин быыппастан төгүрүк сирэйэ онон-манан кыһыл эбирдэммитэ ааһан, налыйа уоскуйар. Трильяж сиэркилэтин иннигэр туран сирэйин-хараҕын оҥос­тон, эргичийбэхтии түһэн баран, кууркатын кэ­тэн, соппуоскатынан күүскэ тирэммэхтээн тах­сан барар.

Мариса Алексеевна кыһыл металлочерепица кырыыһалаах хонтуора диэки суһал соҕустук хаа­ман барар. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Алиса бы­лырыын ыарахан ыарыыттан суох буо­луо­ҕуттан, оҕолор киниэхэ сыстан олороллор. Дьи­ҥинэн уолу аҕаларынан аймаҕа киһиэхэ Сиимэннээххэ биэрбиттэрэ да, уол дууһата онно тохтообот. Сатахха, иккиэн иһэллэрэ да бэрт. Икки улааппыт оҕолору иитэр мээнэ дьыала буолбатах. Ыксаан, уолу интернакка биэрбитэ да, хас субуота ахсын кэлэ турар. Кыыс эрэ эбитэ буоллар, син уҥа-хаҥас бырахсыа эбит, ону баара уол мэһэй-таһай буолар буоллаҕа үһү. Бачча сааһыгар диэри тус бэйэ олоҕунан олоруу суох. Урут да, билигин да киһитэ суоҕа эрээри, кэм кыргыттара кэ­лэн, аһаан-сиэн, кэпсэтэн-ипсэтэн бараллара да тохтоото. Бырааһынньыктарга «сухойдаан», дэл­би бэлэстэринэн күлэн-салан тыыннарын таһаараллара. Билигин ол суох. Арай үчүгэйэ диэн, дьиэ үлэтиттэн сынньанна. Үлэ кэнниттэн куруутун ыраас, хомуллубут дьиэҕэ кэлэр буолан, кэлин сэлээнниир да буолла. Аһы да хоп курдук астыыр. Эдьиийэ Алиса кыыһын үлэҕэ үөрэппит эбит. Кини бородууктанан эрэ хааччыйар. Хам-түм Аннушкаҕа мусталлар да, астыммат, онно ийэтэ эмээхсин киириэхтэриттэн тахсыахтарыгар диэри, ону-маны ыаһыйалаан лэбээрдээн, хата, дьиэттэн сылайан, сэниэтэ эстэн тахсар.

Мариса үрдүк кирилиэстээх хонтуоратын аанын күүскэ сабан иһирдьэ киирэн, кэбиниэ­тигэр ааста. Кылаабынайдара хайы-үйэ кэлэ ох­су­буттар. Тоспоҥноһон кинилэр эрэ баар кур­дук туттар буоллахтара үһү. Чэ, кини кыра-хара киһи оскуолалаах кулуубун таабылларын ааҕан, хамнастарын кэмигэр карточкаларыгар түһэр­дэҕинэ сөп. Суот-учуот үлэтигэр 45 сааһыгар диэри тохтоло суох үлэлээн, дьыалатын-куолутун билэр буолан, хотуннара тутуспаттар. Көҥүлүнэн сылдьарын истэригэр төһө да сөбүлээбэтэллэр, үрдүкү салалтаттан итэҕэс-быһаҕас этиллибэт буолан, тутуһаллара суох. Хата, бэйэлэрэ улуустан элбэхтэ мөҕүллэллэр-этиллэллэр быһыылаах.

– Хайа, Мариса, тугу кэпсээтиҥ? – Агафья Ни­колаевна, кылаабынай экэнэмиис, оҥосто сатыы-сатыы, саҥаран тылбыҥныырын быыһыгар күлэн мүчүҥнээтэ. Аата суох тарбаҕар шеллак оҥоттор­бутун көрдөрөөрү гыммыт курдук кыһыл, кылгас баттаҕын өрүтэ аспахтаата.

– Суох. Оҕолор проблемаларыттан орпоппун, – Мариса суруйа олорор А-4 кумааҕытын туора уурар. – Ити оҕолортон, ордук уолтан, олус сылай­дым.

– Син-биир эппэкиин буолбат эрээригин, уолу ситэри оҕо дьиэтигэр ыытыаххын. Уол оҕону иитэр ыарахан. Буолан баран улдьаа сааһыгар сыл­дьар. Кыһынын интернакка, сайынын лааҕыр­га сылдьар буоллаҕына, пособие анаммат. Оч­чо­ҕуна бу оҕоттон эйиэхэ туох да дохуот суох. Ситэри иитэ ылбатыҥ ордук буолуо, – Агафья Ни­колаевна сүбэлиирдии сыыбыр±аата.

– Эс, эмиэ суобас дуомнаах буоллаҕым. Бииргэ төрөөбүт эдьиийим оҕолорун хайдах ыллым да, ыскайдаан кэбиһиэмий? Дьон да бэркиһиир ини, – дьахтар сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ.

– Оччоҕо туох да санаата-мунаарыыта суох иккиэннэрин бэйэҥ анныгынан сурутан кэбис. Бүттэҕэ дии, – Тамара Григорьевна, кылаабынай бухгалтер, истэ олорон кыттыһар.

– Оннугун оннук да, билигин да сэнэх курдук туттабын. Бэйэм олохпун оҥостубакка, икки улаап­пыт оҕолор эппэкииннэрэ буолан олорорум биирдэ бэриллэр олоххо ыарахан. Сиимэннээххэ, кэм уолаттардаах дьоҥҥо, олохтообуппун “наар итириктэр” диэн кэлэ турар. Убайым аах бэйэлэрэ нэһиилэ олорор дьон. Эппэкиин буолан, пособие ылан, эбиниэ эбиттэр да, биһиги киһибитигэр оннук өй тиийбэт буоллаҕа. Дьахтарбыт да, күөх оту тосту үктээбэт курдук, ньылбыйан сырыттар, киһитин арыгыга бэйэтэ көҕүлээн биэрэр. Биир да киэһээҥҥи аһылыктара арыгыта суох ааспат. Арыгыга харчы дьэ көстөр. Эмиэ да үлэлэрэ-хамнастара суох курдуктар. Быйыл күһүн дьон үксэ дьиэлэрин арыгыга сууйтардылар. Ону би­һиги акаарыларбыт аһыы утах иһин дьон ки­рин-хаҕын быйыл күһүнү быһа ньылбы сууйан биэрбиттэрэ сымыйа буолбатах. Ити мин ыт уйатын курдук кыра дьиэбэр хас буолан си­мил­лэн олоруохпутуй? – Мариса кэпсиирин быы­һыгар туора аспыт кумааҕытын ылан онон-ма­нан сыыппаралары харса суох туруортуур. – Пен­сионнайдар интернакка олорор буоллаҕына, по­собие ылбат дииллэр, ол иһин Сиимэннээххэ олордуохпун баҕарбытым да, уол «иһэллэр» диэн олох сөбүлээбэт.

– Оннук бөҕө буоллаҕа. Чэ, хайыыр да кыа­ҕыҥ суох эбит. Эрэйэ суох бэйэҕэр ыл. Ин­ни­китин олоххун оҥостор буоллаххына, оҕо­лор тугу мэһэйдиэхтэрэй? Аҕыйах сылынан үөрэ­нэ барыахтара. Эйиэхэ биирдэ эмэ охсу­лун­нахтарына, баһыыба буолуо. Дэлэҕэ даҕаны, өс хоһоонугар төрөппүт сүрэҕэ – оҕоҕо, оҕо сүрэҕэ – тааска диэхтэрэ дуо? – Тамара Григорьев­на аргыый наллаан олорон сыыйарын быыһыгар ча­раастык быһыллыбыт килиэби кыра-кыра­тык быһыта ытыран ыстаан үмүрүҥнэтэр. Ити ки­ни идэтэ. Иллэрээ сыллааҕыта, үөһүн эпэ­рээс­сийэлэтиэҕиттэн, ситэ икки чаас буолбат, хара ки­лиэбин ыас курдук ыстаабытынан барар. Онно бары да үөрэнэн хааланнар, ким да соһуйа көрбөт.

– Онтон онуоха дылы кырдьыбаппыт дуо? – Агафья Николаевна кыһыл көмүһүнэн дуй­дам­мыт икки инники тиистэрэ күлбүтүгэр кил­бэчиІнэстилэр. – Хата баран иһэн уолгун интер­наттан ылан бар. Иккиэ бэйэлэрин араартаабат буоллаҕыІ. Төбөҕөр ытыарбакка, хара маҥ­най­гыттан, ордук уолу, кытаанахтык иитэлээ да бүттэҕэ дии.

– Оннугар тахсар. Эдьиийим барахсан, кыл­гас үйэлэнэрин хантан билээхтиэй? Кэргэнинээн Иванныын сүгүн олорботохторо. Ол киһи би­лигин иккис кэргэнигэр күннээн-күөнэхтээн оло­рор дииллэр. Билбит суох. Төрөппүт оҕолоругар кыһаммат. Ииппэтэх оҕолорум диир үһү. Саатар уолу ылыа этэ да, бэйэтин нэһилиэнньиктэрит­тэн ордон, хантан ылыай? Чэ, кыргыттар, мин оскуолаҕа бардым. Дьулус кылааһын сала­йаач­чыта ыҥырбыт этэ.

– Бардаҕыҥ дии. Мантан ыла, оскуолаттан арахпатыҥ буолуо? – Агафья Николаевна күлэн мүчүҥнүүр.

Мариса Алексеевна хонтуораттан тахсан сыл­бырҕа соҕустук оскуола диэки барар. Икки этээс­тээх мас оскуола тиит маһынан оҥоһуллубут ыарахан аанын аһан, иһирдьэ киирбитигэр итии салгын «ил» гынна.

Иккис этээскэ тахсан, саха тылын уонна ли­тературатын кэбиниэтиттэн сэттис кылаас са­ла­йааччытын, Анна Аркадьевнаны булла. Ик­ки уол, ол иһигэр Дьулус, инники паартаҕа бу­руй­даммыттыы туттан олороллор. Учууталла­ра кыйахаммыт көрүҥнээх. Кылааһы биир гына, тар­бахтарын мускуна-мускуна хаамыталыы сыл­дьар, ыгыллан, сирэйэ-хараҕа кытаран хаалбыт.

– Дорооболоруҥ. Туох буолла? – Мариса Алек­сеевна ыйыппытынан киирдэ. Дьулус эдьиийин көрөөт, паартатыгар кирис гынна.

– Мариса Алексеевна, Дьулус батарын аас­та. Бэҕэһээ интернат баспытааталларыттан табах­тыыл­лар диэн үҥсүү киирбитэ. Кэпсэппиппит. Кы­лаас иһиттэн таһаарбакка быһаарбыппыт. Аны олох тардыам суоҕа диэн тылын биэрбитэ. Кы­лаас актыыбын кытта мин, кылааһын салайаач­чы­та, итэҕэйбиппит. Онтубут баара ханна баа­рый? Эп­пит тылын дорҕооно да сүтэ илигинэ, бүгүн оскуола кэннигэр табах тарда турарын үр­дүкү кылаас кыргыттар көрөн тыллаабыттара. Ба­ран, илэ харахпынан көрөн, тутан аҕаллым. Бу 13 сааһыттан эппит тылын толорбот буоллаҕына, бу оҕо кэлин хайдах киһи буола улаатарый? Бу барыта төрөппүт иитиитэ итэҕэһиттэн тахсар.

– Дьулус, табах тарпаппын диэн хаста эттиҥ этэй? Сымыйанан этэр эбиккин буолбат дуо? – Мариса Алексеевна быраатын кыыһырбыттыы көрөр.

– Таппаппын ээ. Ити мээнэ мэниктии сылдьан… – уол хараҕын уута иэдэһин устун сүүрэрин туора соттуммахтыыр.

– Тарпат буоллаххына тоҕо ытыы олороҕун? Кырдьыгынан этиэххин. Билиҥҥиттэн биир тыла суоххун. Айаҕыҥ атыны туойар, бэйэҥ атыны оҥороҕун. Сымыйанан эппэтэҕинэ иһэ ыалдьар диэн «уу», «хаар» тыллаах киһини этэллэр, – эдьиийэ кыыһырбытыттан сирэйэ кытаран, ха­раҕа дьирбиилэнэн тахсар.

– Чэ, түмүктүөҕүҥ. Салгыы дьиэҕитигэр кэп­сэ­тээриҥ. Онтон Боруонньуска дьоно хан­тан кэлиэхтэрэй? Кэлиэхтэрэ суоҕа. Тур, Боруон­ньуска, бардыбыт. Дьиэҕэр сылдьан ааһыам, – кылаастарын салайааччыта тахсар ааҥҥа бар­бытыгар, уолаттар баҕарбатах курдук туттан паарталарыттан туран, кылаастан тахсан бар­дылар. Мариса Алексеевна учительскайга киир­бэккэ, барардыы оҥостубутун көрөн, Анна Арка­дьевна иһирдьэ киирэ сылдьарыгар ыҥыр­да.

– Мариса Алексеевна, бырастыы гын, ба­ҕар сөбө суох боппуруос буолуо да, кылаас са­лайаач­чы­тын быһыытынан ыйытабын. Ийэтэ өлүө­ҕүт­тэн наһаа уларыйда. Уруккутун курдук күл­бэт-үөр­бэт, саҥатыттан-иҥэтиттэн мэлийэн иһэр, кылаа­һын уолаттарын кытта сылдьыбат, бэ­рээдэктэрэ бөрүкүтэ суох үрдүкү кылаас уолат­тарын кытта дугуйданар буолла. Интернат, Сиимэннээх, эһи­ги икки ардыгытыгар төттөрү-таары мэскэйдэнэр, олох­тоох сирин була илик буолан, санаата да кэл­бэт быһыылаах. Эмиэ да оҕо дьиэтигэр ыытыах буолаҕыт. Ким да эппэ­киин буолуон баҕарбат. На­рыйа да санааргыыр. Үөрэ­ҕэр олох үчүгэй этэ. Би­лигин мөлтөөтө диил­лэр. Быраатын иннэ-кэннэ биллибэт дьыл­ҕатыттан санаата оонньуур буол­­ла­ҕа. Уол да уһуну-киэҥи саныыр, тэбэр сүрэхтээх, тар­дар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи буол­ла­ҕа. Онон түргэнник быһаарыллара буоллар. Күн-дьыл түргэн. Сотору 15-16 сааһыгар тиийдэҕи­нэ, ман­нык ускул-тэскил сылдьар буоллаҕына, май­гы­та-сигилитэ уларыйыа дии санаабаккыт дуо? Ул­дьаа сааһа эмиэ кэлиэ дии.

– Сөп, Анна Аркадьевна, бу күннэргэ быһаа­ры­ныахпыт, – Мариса Алексеевна учуутал ин­ни­гэр туран, оскуола оҕотун курдук, тылын биэр­бититтэн сонньуйа санаата.

 

II

Тыа саҕатыгар умайан сыыгыныы турар ку­таа таһыгар үс 16-17-лээх уолаттар шашлык үп­пүттэрин сиэн мотуйа олороллор. Сирэйдэрэ-харахтара туран, харахтарын өрө көрөн, дьэр­гэлдьийбит көрүҥнээхтэр.

– Уолаттар, үөрэх дьыла бүттэ. Көҥүл олох саҕаланна. Оскуолаҕа, дьиэҕэ хас күн ахсын мө­ҕүллүү-этиллии, иитии-такайыы бүттэ, – Алик, мичээрдээн үрүҥ тииһэ килэйэр. Ураа, быраһаай тохсус кылаас. Дорообо, Суоттутааҕы лицей!

– Оскуолалар, дьэ, биһигиттэн быыһанан, үөрүү­лэриттэн өттүктэрин тоҕо түстэхтэрэ. Ордук кылааспыт салайааччыта Агафья Давыдовна уон­на иитэр-үөрэтэр үлэ завуһа Ираида Ивановна астыммыт буолуохтаахтар. – Андрей онон-ма­нан оҥоспут тиистэрин ардьатан алларастаан күлэр. – Тохсус кылаас сиидэлэннэ диэтэхтэрэ. Сии­дэлэммээт… Сиидэлэниэ да суоҕа. Мин аҕам бы­раата Алексей Андреевич МВД-га үлэлиир. Он­но балачча улахан тойон. Кини дириэктэри кытта кэпсэтиэх буолбута.

– Андрей кырыыһалаах киһи салгыы үөрэнэр буоллаҕын. Онтон… тохсус кылаастан оччоҕуна мин эрэ сиидэлэнэр эбиппин буолбат дуо? – Алик сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, өрөһөөхтөнөн ту­рар. – Пиибэһит, табахсыт мин эрэ буоллаҕым. Дьиҥинэн, бары биир тэҥ муостаҕа турабыт.

– Бүт эрэ. Туох ааттаах ыстаҥалаатыҥ? Бэйэҥ тохсуһунан бүтэр баҕалааҕыІ буолбат дуо? Ол иһин учууталлар сыанаҕын өрө тардан бү­тэрбиттэрин билбэт киһи курдук наһаа эриэнинэн көрүмэ, атаҕастаммыт-баттаммыт наар эн буо­лаҕын, – уол табаарыһын эбии суустаан биэрэр.

– Ээ чэ, Алик, бүт. Суоттутааҕы лицей он­нук куһаҕан буолбатах. Оскуолаҕа үөрэннэххинэ биир кэлим экзамены туттарар ыарахана бил­лэр. Биһигинньиктэр учуутал көмөтө суох кыа­йан туттарбаппыт биллэр. – Гриша быйыл онус кылааһы бүтэрбит, иһэр-аһыыр төрөппүттэрдээх уол өттүктүү түһэн сытан саҥарар. – Бииргэ үөрэ­ниэхпит. Мин эмиэ Суоттуга үөрэнэ барар буоллум. Быйыл кыһыны быһа учууталлар, сал­гыы үөрэнэ хааллахпына, мин экзамены кыайан туттарбатым туһунан лэбэйдээн аҕай биэрдилэр. Бэйэм да экзаментан саллабын. Сатахха, эһиил­гиттэн аны манна туппаттар үһү. Улуус киинигэр эрэ биир кэлим экзамен туттарар пуун аһыллар үһү.

– Ээ чэ, Гриша, эн барар буоллаххына бэрт. Иккиэн бииргэ сырыттахпытына өлөн-охтон биэ­риэхпит суоҕа. Илиитэ тутуһуох, – Алик оло­рор төҥүргэһиттэн табаарыһыгар ыстанан кэ­лэн, иккиэн утарыта туран ытыстарын «тэс» гын­нараллар.

– Оо, бырааппыт унаарыҥнаан иһэр. Дьэ, бы­таан киһи. Хайа, буллуҥ дуо? – уолаттар чик­кэҥнэһэн туран кэлэллэр. Кырыллыбатаҕа ыраа­тан, сыа-арыы иҥмит, уһаан хаалбыт баттаҕын илгистэн кэбиһэ-кэбиһэ Дьулус уолаттарга чуга­һаан кэллэ.

– Хайа, быраат, баттаҕыІ ыраахтан сахсаҥнаан арааһа үчүгэйдэппиккин быһыылаах. Эн диэ­тэх киһи илиигэр тутуурдаах, өттүккэр харалаах кэллиҥ ини, – Андрей уруйдуу-айхаллыы көрсөр.

– Ээ, суох. Маҕаһыыҥҥа киирэ да сорумматым. Эдьиийим баар. Убайбыттан Сиимэнтэн нэһиилэ түөрт табах умналаан ыллым, – уол төҥүргэс маска сэрэммиттии туттан олорор.

– Оо, мөлтөх киһигин. «Прима» буолан, саатар сигарета буолбат. «Парламент» сигаретаны тар­да сылдьаммыт эмискэ үлэтэ суохтар, кырдьаҕас оҕонньоттор тардар табахтарыгар көһөбүт дуо? – Андрей бэркиһээбиттии чыпчырынан ылар, тутан турар бөппүрүөскэтин илиитин таһынан хаһыйан баран, тиҥилэҕинэн күүскэ үктээн илдьи ныһыйар.

– Биһиги дөссө пиибэ кылыгыратан илдьэ ис­тэҕэ диэн үөрэн сэгэлдьиспиппит ханна баарый? Дьэ, мантан киэһэ тугунан дьарыктанабыт? Дьиэ­битигэр тарҕаһабыт дуо? Тоска… – Гриша, уһун акылдьыйбыт уол, туран тыыллаҥнаан ылар.

– Сорох барбат. Билигин табахтаан баран «Бай-тот» маҕаһыыҥҥа дьаарбайа барабыт дуо? Кэ­тэх аанынан хайдах баҕарар киирэҕин. Он­тон пиибэ сойботон ылабыт. Эһиги Андрейдаах Гри­ша ол кэмҥэ иһирдьэ киирэн кыргыттары, Надялаах Уляны аралдьытаҕыт. Күлэҕит-сала­ҕыт. Таптал тылларынан бырахсаҕыт. Ол кэм­ҥэ мин Дьулустуун биир дьааһык пиибэни сой­ботон ылабыт. Ону кинилэр сытырҕаан да би­лиэхтэрэ суоҕа, – Алик, улахан, киппэ уол, күлэн күһүгүрүүрүн быыһыгар уолаттары кэриччи кө­рүтэлиир.

– Тоҕо мин? – Дьулус туран кэлэр. – Туттахтары­на миигин, тулаайах киһини, хаайыыга ыытыах­тара. Миигин көмүскэһэр киһи суох. Онтон эһиэ­хэ ийэлээх аҕаларгыт бааллар, – куолаһа ытам­ньыйан быһытталанан ылла.

– Бүгүҥҥү күҥҥэ тылын быһа ыстаабыт дуу диэбитим, уолбут саҥата чөллөрүйэн сүрдээх доҕор, – Андрей үгэһинэн күлүү гынан араастаан мүчүҥнүүр.

– Түүн маҕаһыыны халыахтааҕар күнүс кии­рэн биир дьааһык пиибэни көтөҕөн тахсар ула­хан эбит. Дьулус, эн наһаа салыбыраама. Тү­бэ­һиэхпит суоҕа. Түбэстэххэ да, дьааһык пиибэ аайы полициялана оонньооботтор ини. Ол аайы кэтит көҕүстээх, дараҕар сарыннаах, халыҥ ай­махтаах Андрей уол баар, – Алик табаарыһын диэки үөннээх баҕайытык көрөр.

– Тугуй ол мин? Эһиги уоруохтааххыт, мин эппиэттиэхтээхпин. Тиитин охтотторон баран, тии­ҥин ичигэстээри гынаҕыт дуо? Суох, оннук буоллаҕына мин сөбүлэспэппин, эрдэттэн туо­руубун, – Андрей ойон туран джинсы бүрүү­кэ­тигэр сыстыбыт мас сыыһын тэбэнэр.

– Чэ, чэ, бүт, доҕор. Бары да артыыстаан тү­һэҥҥит. Хата, операциябытын уталыппакка са­ҕалыаҕыҥ. Ким да, кими да күүһүлээбэт. Хаалар буоллаххытына хаалыҥ. Ити кыргыттартан биир бытыылканы баҕас умналаан да булуом, – Алик ыарахан ыараханнык үктэнэн бөһүөлэк диэ­ки даа­даҥныыр. Кини ыарахан ыйааһыҥҥа улуус­таа­ҕы хапсаҕай кµрэхтэґиитин хас да төгүллээх чемпиона. Онтукатынан киэн туттар. Сороҕор уолаттар: «Ик­ки киһиэхэ иккис буоллуҥ дуо?» – диэн күлүү гына көрүстэхтэринэ кини эппиэтэ бэлэм: «Туох да диэтэргит эһиги мин курдук улуус чөмпүйүө­нэ иккис да төрөөһүҥҥүтүгэр буолуоххут суоҕа», – диэн саҥарбыты саҥарбатах оҥортуур.

– Чэ, барыаҕыІ даҕаны. «Бай-тот» маҕаһыыны чуҥнаан көрүөҕүІ. Онно туох буолуохпут баа­рай? – кыра, лаппычах уҥуохтаах Гриша күлэн мы­тырыйбытыгар кыһыл төгүрүк сирэйигэр ки­һи ха­раҕар быраҕыллар ямочката кэрэтийэн көһүннэ.

Дьулус, баҕарбатар да, уолаттары кэнни­лэ­риттэн батыста. Улахан уолаттары батыһан эмиэ туохха эрэ түбэһэр буолла быһыылаах. Эп­пэкиинэ да быһаарылла илигинэ, буруйга-сэмэҕэ тигистэҕинэ, эппиттэрин курдук, оҕо дьиэтигэр барарыгар тиийэр. Тоҕо кинини ким да бэйэтин аннынан ылыан баҕарбатый? Бэрээдэгэ суох, эп­пит тылыгар турбат, сымыйаччы, куттас, ол иһин киниэхэ ким да эрэммэт. Ийэтэ тыыннааҕа буоллар, ама, маннык оҕолортон итэҕэс курдук санана сылдьыа этэ дуо? Тоҕо кини эрэ ийэтэ ыараханнык ыалдьан суох буолбутай? Ким эрэ ыалдьыахтаах буоллаҕына, ала-чуо кини эрэ ийэтэ… тоҕо ыалдьыахтаах этэй? Атын оҕолор ийэлэрэ бары үөрэ-көтө оҕолорун аттыгар баал­лар. Оҕолорун таптыыллар. Сороҕор мөхпүтэ буолаллар да, кылаабынайа, оҕолоругар хаһан баҕарар дурда-хахха, тирэх буолан, ханнык да түгэҥҥэ илиилэрин утары ууналлар. Ол иһин ити уолаттар туох да кыһалҕата суох даа­даҥ­наһаллар. Дьэ, билигин туохха тиксэбин? Түбэстэхпитинэ, буруйдаах син-биир мин ааты­рыам. Бу уулуссанан туораан хааллахпына хай­дах буолуой? Миигинэ да суох оҥордуннар ээ. Улахан уолаттар хас хардыыларын ситээри…

– Дьулус, тоҕо бытаардыҥ? Үгэскинэн кутта­­нан кириҥнии иһэҕин дуо? Куттаныма. Туох да буо­луо суоҕа. Хата, харчынан бырахсыаҕыҥ. Саа­тар «Кока-кола» ылыахпыт. Киһи оонньоон эттэҕин ахсын маҕаһыыны халыыр сыаллаах-соруктаах бу сүөдэҥнэһэн иһэҕит дуо? Киһи да күлэр. Аата итэҕэйдэххит дөбөҥүн, – Алик үгэһинэн дьаһа­йан көөҕүнүүрүн быыһыгар күлэн лэһигирэтэр.

– Ээ-чэ, кырдьык даҕаны «Кока-кола» да буол­лун, – уолаттар сэргэхсийэн, киэҥ-киэҥник атыл­лаан, хаамыыларын түргэтэтэллэр.

Кыһыл металлочерепица кырыыһалаах, үрүҥ профлииһинэн обшивкаламмыт үрдүк ки­ри­лиэс­тээх «Баай-тот» маҕаһыыҥҥа тиийэн кэл­лилэр. Хайалара да иһирдьэ киирбэккэ, тоҕо эрэ бириэмэни тарда сатыы, киирэр-тахсар дьону кыҥастаһа сатыы турдулар.

– Чэ, уолаттар, маннык гыныаҕыҥ. Кыыс ха­раҕа быраҕыллар, арыый көстүүлээх уолаттар Андрейдаах Гриша киирэн кыргыттары арал­дьытыҥ. Харса суох хараххытынан оонньооҥ, ми­чээргитин харыстаамаІ. Онтон биһиги бо­рос­­туой дьон Дьулустуун подсобкаҕа кии­рэн кыра­тык дьаарбайан тахсыахпыт. Оннук буолбат ­ дуо, Дьулус, – Алик уолу санныттан таптайар.

– Арай киһи баар буоллун? – Дьулус муннун анныгар киҥинэйэр.

– Баар буоллун, эппиэттэниллиэ. Уоруйах күрү­лүүр күнүс киирбэт. Биһиги түүлээх уллуҥахтар буолбатахпыт. Түөкүн мэлдьэҕин эрэнэр, ыт тии­һин эрэнэр. Чэ, тарҕастыбыт, уолаттар, – төр­дүөн утарыта көрсөн туран ытыстарын «тас» гына охсуһуннараллар.

Дьулус, кыаһыламмыт курдук атаҕын нэһиилэ соһо тардан, саҥа киирэн истэҕинэ, Алик хор­дуон дьааһык көтөҕүүлээх тахсан кэллэ. Сирэйэ кытара марбайан хаалбыт. Хараҕа сүүрэлэс.

– Ким да суох эбит. Рюкзаккын түргэнник аҕал. Угаттыы охсуохха. Хамсанан иһиэххин, – уол түр­гэн үлүгэрдик «Семерка» пиибэ бытыылкала­рын хаалыы охсоот, Дьулуска сүктэрэн кэбистэ. – Дьон хараҕар быраҕыллыбакка «били» сирбитигэр түргэнник бар. Биһиги, кыратык чуҥнаан кэтэһэ түһэн баран, сотору тиийиэхпит, – диэт, уолу бөһүөлэк хоту өттүн диэки салайа анньан кэбистэ.

Кинилэр хоту тыаҕа кыракый ырааһыйа баа­рыгар куруутун мусталлар. Бу лиҥкир тиит мас­тарынан төгүрүтүллүбүт ырааһыйаҕа ыччат соч­чо мустубат. Тоҕо эрэ хатыҥ чараҥнаах сиргэ тардыһаллар. Хатыҥ чараҥы таптал аллеята диэн ааттыыллар.

Дьулус бөһүөлэктэн саҥа тахсан саллырҕай­даан истэҕинэ, уолаттар өрө бөтөрөҥөлөһөн, ситэн ыллылар. Алик, саҥата суох, уол санныттан рюк­загы сулбу таһыйан ылла.

– Дьэ, бэрт операция буолла. Начаас элээрдэн ыллым. Кыргыттар барахсаттар муннулара сыт­таан да билбэт. Һэ, һэ… Киһи хараҕа быра­ҕыл­лар кыраһыабай көрүҥнээх, спортивнай быһыы­лаах-таһаалаах мааны уолаттар киирбиттэри­гэр харахтара ирим-дьирим баран туймаа­ран тур­дахтара. Хата, ону биһиги туһаннахпыт… – Алик кыайыылаах баҕайытык туттан, түөһүн мө­төтүөҕүнэн мөтөтөн, дархаһыйа соҕус туттар.

– Чэ, бүт. Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаа­рай? Билбэтэллэр бэрт буолуо этэ, – Андрей та­баарыһын хайыыр эбит диирдии ыйы­тардыы көрөр. – Тутулуннахпытына, оруо маһы ортоту­нан балыйсыбат, халба курдук мэл­дьэх буолбат инигин?

– Бүт эрэ, баайыллан маҥан аты ылыаҥ суо­ҕа, – Алик кыыһыран сирэйэ дьэбидис гына тү­һэр. Сутуругун ыга туттан, иннин диэки хас да атылы оҥорон баран, бэйэтин кыана туттан, тэп­сэҥнээмэхтээт, төҥүргэскэ хоноччу туттан олорунан кэбиһэр.

– Куттанымаҥ. Билиэхтэрэ суоҕа. Хантан би­лиэх­тэрэй? Пиибэ талбыта үрүт үрдүгэр дьаа­рыстанан турар. Онтон биир кыра дьааһык «Се­мерка» пиибэ сүппүтүн ким сытырҕалаан би­лиэй? Дьулус маҕаһыыҥҥа киирбэтэ даҕаны. Бэ­йэтин күлүгүттэн куттанан кута куртаҕар түстэ быһыылаах, – Гриша күлэн этэ-сиинэ барыта дьи­гиҥнээн олорор.

Уолаттар, кыыһырсан, сибилигин охсуһуох ­ кур­дук өрөһөөхтөнө олорон, сирэйдэригэр ми­чээр толбоно түстэ.

«Ээ-чэ, туох да диэтиннэр. Кылаабынайа, мин пиибэни ылбатым. Киирбэтим даҕаны. Тү­бэс­тэхпинэ инньэ диэҕим. Кинилэрдиин сыл­дьы­ба­таҕым, билбэппин диэтим да бүтэр, – диэн санаатыттан Дьулус уоскуйа быһыытыйда. –Тү­бэстэхтэринэ, оҥорбут дьыалаларыгар миигинэ да суох, эппиэттиир уолаттар буолуохтара. Тө­рөппүттэрэ, атыыһыт Нина Иннокентьевнаны, бу­ка саҥардыбат дьон буолуо. Бары нэһилиэк кыахтаах, баай дьоно. Соҕотох Андрей ийэтэ, дьаһалта кылаабынай бухгалтера, да сөп оҥоро­ро буолуо. Ити биир дьааһык пиибэ аайы наһаа айдааны таһаарбаттар ини. Алик – саарбах киһи. Салыҥнаах балык курдук. Тиэрэ эргийиэн сөп. Тумсун дулҕаҕа да сотуннаҕына көҥүлэ. Тулаа­йах киһини миигин сэнээн, буруйу барытын, миэхэ түһэрдэҕинэ да көҥүллээх киһи».

– Ээх, атаһым Дьулус, илибирээн-салыбы­раан түһэҥҥин, кутуйах иинин кэҥэтэн бүт. Хаҥыл сүрэхтээх буоллаххына, өлөн-охтон биэриэҥ суоҕа. Миигин, убайгын тутус. Харса суохха суут-сокуон тойон буолбатах. Наар куттана-сэрэнэ сы­рыттаххына, эриэн ыт элэгэ, күөт ыт күлүүтэ буолуоҥ. Ону өйдөө, тукаам, – Алик хайы-үйэ сэр­гэхсийэн, табаарыстарын хардары-таары от­томо суохтук көрөрүн быыһыгар уол саннын таптайбахтыыр. Төҥүргэс мастары холбоон бэ­йэлэрэ саайбыт хаптаһын ыскамыайкаларыгар төгүрүччү олороллор. Алик ылтаґын бааҥка­лаах «Семерка» пиибэни хас биирдиилэригэр бы­раҕан биэрбитин уолаттар илиилэригэр хабан ылаллар. Арай Дьулус мүччү тутан сиргэ тө­кү­нүппүтүгэр уолаттар сирэй-сирэйдэрин көр­сөн кэбиһээт, тиэхэлээхтик мүчүҥнэһэн кэби­һэл­лэрин быыһыгар пиибэлэрин аһан «тыс» гынаат, сүрдээх минньигэстик амтаһыйа-салбана иһэн киллиргэттилэр.

 

III

Мариса Алексеевна дьиэтин аанын тыас­таах­тык аһан-сабан кыыһыран аҕай киирдэ. Кыы­һырбытыттан бэйэтэ да кыараҕас хараҕа көстүбэт буолуор диэри, били ньыламан маҥан сирэйэ үллэ кытарбыт. Сиэркилэ курдук килбэйэр лаахтаах муостатын харыстаан, наскынан эрэ дугунар бэйэтэ, хобулуктаах түүппүлэтин уһул­бакка, төттөрү-таары хаамыталаата. Хобулугун үрдүгэр тоһугуруурун быыһыгар, бүгүҥҥү сар­сыардааҥҥы кэпсэтиини эргитэ санаан, ис-иһиттэн кыыһыран, буугунуу сырытта.

Сарсыарда лоп курдук то±ус чааска хон­туоратыгар тиийбитигэр дьахталлар төбөлөрүн холбоон, хобугунаһа-сибигинэһэ аҕай олороллор эбит. Кинини көрөөт, ноутбуктарыгар умса тү­һэн, үлэлээн, клавишаларыгар тарбахтара элэҥ­нээбитинэн барбыттара.

– Хайа, эмиэ тугу хобугунастыгыт? Билбэтэх-көрбөтөх курдук туттаргыт дөбөҥө бэрт ээ, – Мариса сөбүлээбэтэҕин биллэрдэ.

– Наһаа да баайсыбытынан киирбэтэргин. Бэйэҥ да истэ-билэ сылдьар инигин, – Агафья Николаевна үөннээх баҕайытык утары көрөн олордо. – Аны ааны аһаат, отчуоттаппытынан барар хаһааҥҥыттан бырааптанныҥ? Бэҕэһээҥ­ҥигэ диэри кылаабынай экэнэмииһиІ, бу±аал­тырыІ этибит буолбатах дуо?

– Чэ, наһаа үрдүктүк сананымаҥ, хоҥор хаас тэІэ хонтооруҥнаһымаІ. Биһиги дьиэ кэргэни кэпсэтэ олороргутун билбэт үһүбүн дуо? Хара сарсыардаттан тиискит сааҕын биһигинэн сай­ҕанымаІ. Тугу истибиккитин туруору этиҥ, – Ма­риса олоппоһун араастаан кыычырҕатан-хаа­чырҕатан тыастаахтык олордо. Уоскуйа сатаан өрүтэ тыыммахтыырын быыһыгар кылгас куу­дара баттаҕын өрүтэ анньыммахтаата.

– Хайа, уоскуйдуҥ дуо? Быраатыҥ Дьулус баракаастарын аныаха диэри истэ иликкин дуо? – Тамара Григорьевна, кылаабынай бу±аал­тыр, үтүөмсүйбүттүү туттан туран, тииһин быыһы­нан сыыйан саҥарар. – Маҕаһыын айдаанын ис­ти­бэтэҕиІ дуо? Үчүгэйдик икки кулгааҕыІ бүө­лэммит.

– Суох. Ол миэхэ туһааннаах кэпсээн буол­ла­ҕына, тоҕо этиэхтэрэй? Чэ, онон-манан киир­бэк­кэ-тахсыбакка кэпсиир буоллаххытына кэп­сээҥ, – дьахтар тугу истэбин диэбиттии олоп­по­һун өйө­нөрүгэр тиэрэ түһэн олорон, дьахталларын си­рэйдэрин-харахтарын уолуйбуттуу одуулаһар.

– Быйыл сайыны быһа «Бай-тот» маҕаһыын­тан пиибэ, «Кока-кола», сигарета таспыттар. Хантан, хайдах ылбыттара биллибэт да, по­ли­циялар бука саҥардар дьон буолуо. Хаһаа­йыттар, бэл, атыыһыт кыргыттары кытта уорба­лыы сылдьыбыттар. Онтон күрүлүүр күнүс тал­быттарынан таах подсобкаҕа киирэн ылан тах­салларын билбиттэр. Билигин иһиттэн-таһыт­тан хатыыр оҥорбуттарын кэннэ тохтообут­тар кур­дук. Дьулуһу уорбалыыллар эбит. Нина Ин­но­кентьевна полицияларга сайабылыанньа биэр­бит. Онон оннук, – Тамара Григорьевна кэп­сээ­нин түмүктүүр.

Мариса эмискэ күүппэтэҕин истэн, сирэйгэ бэр­дэрбиттии, саҥата суох дөйөн олордо. Ол быыһыгар Дьулуска хаста да улахан уолаттар, ол иһигэр Тамара Григорьевна соҕотох атаах уола эмиэ олорорун хараҕар көрөн ылла. Сэ­тэрээбиттии мүчүҥнэһэ олорор дьахталлары кө­рөн, ис-иһиттэн кыһыйан кэллэ.

– Маҕаһыынтан пиибэ ылбыт да буоллаҕы­­на, соҕотоҕун таспатаҕа буолуо. Улахан кылаас ­уолат­тара кучуйбут буолуохтаахтар. Сайыны бы­һа кимнээҕи кытта суксуруспутун сүрдээх үчү­гэйдик билэбин. Тамара Григорьевна, эн уолуҥ Босиков Андрей онно эмиэ баар.

– Туох, туох диигин? Аны өһүргэммитиІ ому­нугар мин уолбун ханыы тардан эрэҕин дуу? – Тамара Григорьевна кыыһырбытыттан, бап-бабыгырас буолан, ойон турабын диэн, олоп­поһун түҥнэри көттө. – Мин уолум эн сыыҥтайыІ олорбут да сиригэр олорбот ини.

– Дьэ, олорбут. Эн күҥҥэ тэҥнээх маанылаах оҕоҥ, ХI кылаас үөрэнээччитэ, уон µстээх оҕону куһаҕан дьаллыкка тарпытыгар эппиэттиэҕэ. Тоҕо эрэ быйыл сайыны быһа, оскуолаҕа сүгүн үөрэммэтэх уолаттары кытта куодарыһарын кө­рө-көрө көрбөтөҕө буолбутуІ итинник түмүк­тэннэҕэ. Билигин дьүөгэҕиттэн, Нина Иннокен­тьевнаттан, көрдөс-ааттас. Эн тылгын истиэҕэ, сайабылыанньатын төттөрү ылбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалыаҕа. Тулаайах оҕонон на­һаа кииримэІ-тахсымаІ. Ол кини ийэтэ-аҕата суох буолла да, эһиги атаах оҕолоргут тал­быт­тарынан охсор-тэбэр, оонньуур оҥостор оон­ньуурдара буолбатах. Бары биир муостаҕа туран эппиэттиэхтэрэ. – Мариса Алексеевна саҥа күө­дьүйэн эрэр уокка утары уот ыытан, айдааны уҕарыппыт курдук сананан, кэбиниэттэн тахсан иһэн, саҥа таһаарбакка, бабыгырыы турар кэл­лиэгэтин көрөн аһарда. Дьахтар хонтуораттан тахсаат, «Бай-тот» маҕаһыыҥҥа барарга сананна. Нина Иннокентьевналыын маҥнайгы кылаастан оскуоланы бүтэриэр диэри бииргэ үөрэммиттэ­рэ. Билигин улаханнык бодоруспаттар эрээри, кө­рүстэхтэринэ, кэпсэтээччилэр. Чааһынай маҕа­һыыннанан сыллата кыаҕыран иһэр. Тамара Григорьевна арахсыспат атаһа, быстыспат дьүө­гэтэ. Онон биир тылы булаллар ини. Соҕотох Дьулус буруйдаах аатырдаҕай? Ааттарын кирти­тимээри оннукка да тиийиэхтэрэ. Оччоҕо муос-муоска, тиис-тиискэ, аахсан тэйиэҕэ. Олорон биэ­риллиэ суоҕа.

Мариса маҕаһыыҥҥа киирээт, сэбиэдиссэй под­собкаҕа баарын истэн, быһа ааста.

– Нина Иннокентьевна, дорообо.

– Оо, Мариса, дорообо. Көрбөтөх да ыраатта. Ханна кітін-мі±ін бардыҥ? – маҕаһыын хотуна саҥа аллайа көрүстэ.

– Хата баар эбиккин. Бэйэҥ да сэрэйэн олорор инигин? Мин быраатым Дьулус баппатах ай­даана, – Мариса хайдах эрэ холкутугар түһэн хаалбытыттан бэйэтин сөҕө санаата.

– Ээ, сөп. Сайабылыанньа полицияҕа суруй­бутум да, төттөрү ылар буоллум. Наһаа элбэх уол сутуллаары гыммыт. Суумматын таһаара олоробун.

– Чэ, оннук эрэ буоллун. Хайыахпытый, тө­лүөхпүт. Буруйдаах эрээри муннубутун дулҕаҕа сотто олоруохпут дуо?

– Сөпкө этэҕин. Ол эрээри, сорохтор бэ­йэ­бэр баайсыах курдуктар. Аһыы утаҕынан эр­гимми­тиІ сэтэ-сэлээнэ кэллэҕэ диэн хата бэ­йэбин кы­рыах-таныйыах курдуктар, – Нина Ин­нокентьевна сым­наҕас кириэһилэтигэр чөкө түһэн оло­рон, үрүҥ субата онон-манан эбир­дэ­нэн кэл­битин утары кө­рө олорон соһуйа көр­дө. Ньиэр­бинэйдээтэҕинэ, аллергиялыыр буол­бут дуу диэн санаан ылла.

– Чэ, мин бардым. Наһаа ыар баттык оҥос­тума. Сайабылыанньа полицияҕа эрэ киир­бэтин. Оччоҕуна саастарын ситэ илик оҕолор ко­миссиялара көмпүүтэргэ киллэрэн, үйэ-саас ту­хары хара бээтинэни оло±урдуохтара. Оччо±о бу оҕо биир да үөрэххэ киирбэт, инники­тэ сарбыллар, – Мариса кэпсиирин быыһыгар дьах­тара сирэйин бээтинэтэ киһи хараҕар биллэр гына эбиллибитин, эбиитин дыгдайбытын соһу­йа көрөр. – Нина, аллергиялыыр эбиккин дии.

– Ньиэрбинэйдээтим да итинник. Туохтан эби­тэ буолла? Көрдөрөбүн да, ситэ быһаарбат­тар. Ол иһин кыраттан мээнэ кыйыттыбат этим да, араас баракаас тахса турар. Оччоҕо дьон сэтэрэн, араастаан саҥаран хообурҕаабытынан, үрдүгэр талбыттарынан үҥкүүлээбитинэн ба­рал­лар. Дьиҥинэн, мин пиибэ атыылыырга ли­цен­зиялаахпын. Ким да дьоҥҥо күүһүнэн атыы­лаабат. Ылбатыннар ээ. Төрөппүт оҕотун эмиэ хон­туруоллуохтаах буоллаҕа. Маҕаһыыннаах эрэ диэн иҥнибэтиннэр. Барыта ордук санааһынтан. Арыгыны мин атыылаабаппын. Хата, бөһүөлэк­кэ «туочука» элбэх быһыылаах. Ким да онно кыһаммат. Тута соруннахха, киһи харыларыттан харбыыр ини. Бары участковайдыын, баһы­лыктыын көрө-көрө көрбөтөҕө, билэ-билэ бил­бэтэҕэ буолаллар. Нэһилиэккэ туох баар ох­суһуулаах-этиһиилээх буруй тахсар да барытын миэхэ түһэрэллэр. Кыһыйарым ол. Билигин эн эрэ киириэҥ иннинэ, дьүөгэм Тамара Гри­го­рьевна кыыһыран, ыһыытаан-хаһыытаан эрийэ сырытта. Эмпин истим да, туһалаабат дии, укуол ыллахпына эрэ сатаныыһы. Аргыстаһыахха эрэ, – дьахтар кэпсиирин быыһыгар хара, уһун, тирии саппыкытын сототун тиирэ кэтэн кэбистэ.

– Икки атахтаах эриэнэ иһигэр, көтөр эриэнэ таһыгар. Тамара Григорьевна тараҥ уола баар буолан, хата, дьыалабыт хаалла дуу? – Мариса сэҥээрбиттии саҥарар.

– Мариса, үөннүрбэккэ тур. Төрөппүттэр, эп­пэкииннэр итинник көмүскэс майгылаах буо­лаҥ­ҥыт, оҕолоргут майгылара-сигилилэрэ эбии ал­дьа­нан иһэрин өйдөөбөккүт бэрт ээ. Биһиги кө­лүөнэ оҕолор, кинилэр саастарыгар хайдах этибитий, кырдьыгы өрө тутарбыт, «Ленин биир тыллаах», «Пионерскай бигэ тылым» диэн тыллаах улааппыппыт. Онтон билигин оҕо­лор айахтарын атыахтарын эрэ кэрэх, ону то­лороору, сымара көмүс тааһы булаары сүүр­бүтүнэн барабыт. Ол кэнниттэн оҕобут туохха эмэ тµбэстэ±инэ буруйдааҕы көрдүү сүүрэбит. Буруйдаах хайаан да – оскуола, общественность, олох дьалхаана буолар. Түмүгэ – ити. Билигин, саатар, нэһилиэк иһинэн дьүүллүөххэ буоллаҕа. Эбэтэр дьиэҕит иһигэр миигин эрэ үөҕүүнэн муҥурданаҕыт дуу?

Мариса Алексеевна дьахтар саҥатын истэ барбакка, ааны хайа быраҕан тахсан барда. Кү­һүҥҥү сөрүүн салгын сайа биэрдэ. Сибилигин күн чаҕылыйа турбута, хайы-үйэ былытыра охсон, ардах ибирдээн эрэр. Тиит көтөҕөтүн, хатыҥ мас кыһыл, күөх, араҕас сэбирдэхтэрин ыһан, сир-дойду араас өҥүнэн дуйдана оонньуур. Күһүҥҥү сибиэһэй салгынтан, айылҕа умсугутар алыбыттан арыый санаата көтөҕүллэн, сэргэхсийэ быһыытыйда. Ити Нина Иннокентьевна сөпкө этэрин этэр гынан баран, кыһыыта бэрт ээ, дьону икки суортаахха араараллара сымыйа буолбатах. Кини тулаайах быраата Дьулус, онтон да атын уолаттар, борустуой, иһэр-аһыыр дьон ыччаттара, төрөппүттэрин өртүттэн улахан тирэхтэрэ суох оҕолор иккис суортаах оҕолор буолаллара чуолкай. Арай Тамара Григорьевна соҕотох маа­нылаах уола Андрей «высшай» суортаах оҕо баар буолан, дьыалалара сымнаһыар соҕус буолар ини…

Тамара Григорьевна хара тирии уһун сонун нэлэкэйдэнэн, кытархай куудара баттаҕа үрэл­лэҥнээн хонтуораттан тахсан иһэрин көрөн са­ныы испит ситимэ эмискэ үрэл гынна. Дьахтар сорунуулаах баҕайытык «Бай-тот» маҕаһыыҥҥа туораабытын көрөн, ымах гыммытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Эн да буолларгын кураана­ҕы кууһар буолбуккун, сэбиэдиссэй сибилигин ба­лыыһа диэки барбыта.

Нина Иннокентьевна сөпкө этэр. Урут сэбиэс­кэй былаас өрөгөйдөөн олорор кэмигэр үчүгэй да этэ. Киһи барыта тэҥ бырааптааҕа. Үлэтэ суох киһи диэн суоҕа. Кинилэр төрөппүттэрэ иккиэн сопхуос пиэрмэтигэр үлэлииллэрэ. Ийэлэрэ ыан­ньык­сыттыыра, аҕалара кыһынын тас үлэһи­тэ этэ, онтон сайын окко оскуола оҕолорун звено­тун салайара. Оччолорго үлэлиир киһи хайҕал, ытыктабыл ортотугар сылдьара. Ийэлэрэ Мос­ква куоракка тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Союз­таа­ҕы быыстапкатыгар бара сылдьыбыта. Кө­төх муҥунан грамоталара, махтал суруктара күн бүгүнүгэр диэри дьоннорун ааттарын аатта­тан, кэриэс курдук хараллан сыталлар. Кыргыттар иккиэн игирэ этилэр. Биэс мүнүүтэ эрдэлээн тө­рөөн Алиса эдьиий аатырара, кинитээҕэр сытыы-хотуу, өрө чаҕааран олорор кыыс этэ. Сыанаттан түспэт ырыаһыт, үҥкүүһүт бэрдэ. Общественнай үлэни кыайа тутара. Бастаан пионерскай дру­жина председателэ, кэлин комсомольскай тэ­рилтэ секретара буолбута. «Сымыйалыаҥ, бэ­йэҕэр куһаҕаны оҥостуоҥ» диэн тыллааҕа. Бу санаатахха, бэрээдэги кытаанахтык тутар эбит. Оскуола оҕолоро «Ленин биир тыллаах», «Пио­нерскай бигэ тылым» диэн тыллаахтара. Оскуола оҕото арыгы иһиэхтээҕэр, табаҕы тардыахтааҕар улахан дьону өрө көрбөтө. Оҕо оҕо курдук кинилэр да мэниктииллэрэ эрээри, киһини та­һынан барбыттара суоҕа.

Киһи дьиктиргиэх, игирэ эрээрилэр тас дьү­һүннэрин таһынан туттардыын-хаптардыын мо­­һуоннара олох атын этэ. Эдьиийэ уһун син­ньи­гэс, сып-сырдыгынан көрбүт кыыс буол­ла­ҕына, кини модороон, сирэйдиин төп-тө­гү­рүк кыыс. Күн бүгүнүгэр диэри аһылыгар тут­тунар буолан наһаа халыҥаан көстүбэт. Сөбү­лүү көрбүт уолаттара тоҕо эрэ бары Али­саны астына көрөллөрө. Ки­ни кійгітµллэн хаа­лара. Эдьиийэ оскуола кэнниттэн тута университек­ка историческай факультекка үөрэнэ киирби­тэ. Онтон кини «Оскуола–производство–үрдүк үөрэх» бачыымынан сопхуоһугар субай сүөһү кө­рөөччүнэн үлэлии хаалбыта. Уолаттара аар­мыйаҕа сулууспалыы барбыттара, кыр­гыттар үгүстэрэ производствоҕа үлэлии хаал­быттара.

Алиса университекка иккис курска үөрэнэ сылдьан ыарахан буолан төннөн кэлбитэ. Саа­һыары бэрт дуоспуруннаах, улахан саҥата-иҥэтэ суох, киһи хараҕа быраҕыллар ис-киир­бэх көрүҥнээх, уһун, көнө уҥуохтаах, универси­тет тыа хаһаайыстыбатын факультетын бэһис курсун устудьуона, Иван Сыромятников, кү­түөт­түү кэлбитэ. Төрөппүттэрэ сыбаайба тэри­йээри гыммыттарын иккиэн кыккырач­чы ак­каас­таммыттара. Мариса, уол кэргэнигэр тым­ныы баҕайы сыһыаннааҕын бэлиэтии көр­бүтэ. Өрө-сала көппөт, кыһалҕаттан олорор кур­дуга, өйө-санаата ханна эрэ атын сиргэ сылдьара. Иван үөрэҕин кэнниттэн оройуон кии­нигэр райкомолга секретарынан анаммыта. Ыччат ортотугар үлэ бөҕөнү ыытара. Хаһыат сирэйиттэн, араадьыйаттан түспэтэ. Дьонугар ый баһыгар-атаҕар биирдэ эмэ охсуллан ааһара. Бөһүөлэк иһинээҕи «этэрбэс араадьыйата» оро­йуон киинигэр быраас дьахтардаах үһү диэн кэпсииллэрэ. Куһаҕан сурах сымыйа буол­ба­таҕа. Кыыһа үстээҕэр, уола төрүү илигинэ арах­сан барбыта. Алиса салгыы үөрэммэтэҕэ, ити сылларга наар оҕотугар олорбута. Хайдах эрэ төттөрү өртүгэр түһэн хаалбыта, урукку сибэкки курдук тэлээрбит кыыстан туох да суоҕа. Олохтон сылайбыт, туохха барытыгар ээл-дээл сыһыаннаах, сирэйэ суһуктуйан хаалбыт дьахтар күлүгэ эрэ сүөдэҥниирэ. Кэргэнэ баарына син туттунара, онтон арахсан барбытын кэннэ иһэрэ чаастатыйбыта. Ийэлээх аҕата эрэйдээхтэр араас­таан этэ-өйдөтө сатыыллара да, тыал тыаһын курдук истэрэ. Төрөппүттэрэ быысаһан суох буолбуттарын кэннэ да, өйдөммөтөҕө. Дьо­нун дьиэтигэр олорбута. Үөтэлээн ханна да үлэлээбэтэҕэ. Нэһилиэк, ордук оскуола са­лалтата үөрэнэ сылдьан актыбыыһын өйдөөн өйүү сатаабыттара. Оскуолаҕа бастаан пионер­баһаатайынан, лаборанынан, завхоһунан, онтон муоста сууйааччынан үлэлэппиттэрэ. Кэлин сап­сыйан кэбиспиттэрэ. Оскуолаттан тохтоон ба­ран ханна да үлэлээбэтэҕэ. Оҕолорун киниэхэ олох чугаһаппатаҕа. «Биһиги олохпутугар олох орооһума», – диэн тыллааҕа.

Мариса дьиэтигэр киирээт, аһыы соруммакка, хоһугар киирэн, оронугар тиэрэ түһэн сытан, нухарыйа быһыытыйда. Аан аһыллар тыаһын истэн «Кыыс кэллэ быһыылаах» диэн санаан ылла. Нарыйа хоско киирэн кэлбитигэр со­һуй­буттуу көрдө. Бэйэтэ да киэҥ хараҕын кут­таммыттыы диэличчи көрбүт, эбиитин ытаан хараҕа кытаран хаалбыт. Намылыйбыт уһун суһуоҕун чөмчөччү өрүнэр бэйэтэ ыһыллан хаал­быт. Сонун нэлэкэйдэммит.

– Эдьиий, иэдээн буолбут. Дьулус бүгүн ос­куолаҕа үөрэнэ тиийбэтэх. Ханна сылдьара биллибэт. Дьоннор сатыы трассаҕа тахсан эрэл­лэрин көрбүттэр үһү.

– Хайдах буолбут оҕонуй? Ол кимнээҕи кытта куруутун суксуруһар баҕайыный? – дьахтар түр­гэн үлүгэрдик оронуттан ойон туран куукунаҕа киирдэ.

– Аликтаах Гриша дииллэр. Бэҕэһээ ол уолат­тары төрөппүттэрэ Суотту лицейигэр баран үөрэ­ниҥ диэн үүрбүттэр үһү. Ону барбакка гы­нан баран, бүгүн сарсыарда эрдэ трассаҕа тах­сыбыттар быһыылаах, – Нарыйа кэпсиирин быы­һыгар хараҕын уутун соттор.

– Онтон интернатыгар суох дуо? Чэ, ытыы олорума. Ырааппатахтара буолуо. Чэйдиэххэ. Сып-сап аһыы охсоот эн оскуолаҕар барар­даах буоллаххына бар. Онтон мин интернатынан, оскуоланан, хонтуоранан барыам. Туох эмэ үүт-хайаҕас көстөр ини. Наһаа күлүгээннии бар­батахтара буолуо. Мин саныахпар, уолаттары кытта колледжка барсыбыта буолуо. Акаары санаатыгар, онно үөрэниэн баҕарда±а.

Эмискэ дьиэтээҕи телефоннара өрө тырылыы түспүтүгэр соһуйан, ходьох гыннылар, саҥата суох бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбистилэр.

 

IV

Иван Иванович сырдык, тирии дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытта. Хара, өрүкүйбүт баттаҕын, сотору-сотору өрө имэринэриттэн көрдөххө, туох эрэ санааҕа түспүт көрүҥнээх.

– Хайа, аһаабаккын дуо? Ас бэлэм, – Таисия саҥа­та куукунаттан иһилиннэ. Сырдык, солко ха­лаата   хас хаамтаҕын ахсын сөрүүн салгын сайа илгийэ­­ри­нии суугунуур. Кэргэнин иннигэр толо­ру хортуоп­­пуй, кэтилиэт кутуллубут тэриэлкэтин уурда.

– Аһаа. Киэһэ ханна барардааххыный? – дьах­тар бэрт намылҕан куолаһынан ыйытар.

– Суох ини, – эр киһи иһиллэр-иһиллибэттик хардарар.

– Туох буоллуҥ? Хойутаабакка, эрдэ соҕус кэлэ сатаар. Бүгүн кыргыттар төрөөбүт күннэрэ. Дьиэ иһинэн бэлиэтиибит дии сылдьаллар, – ийэлэрэ игирэ кыргыттарын санаан күлүм аллайар.

– Ээ, сөп. Эрдэ бүтэр инибин. Бүгүн мунньах эҥин суох…

– Чэ, бэрт эбит. Туох буолан саҥаҕыттан мат­тыҥ? – дьахтар кэргэнин чинчилиирдии кө­рөр. – Эмиэ туох быһылаана буолла?

– Суох. Үлэбэр этэҥҥэ. Бастакы кэргэммэр икки оҕолоохпун бэйэҥ билэҕин. Кыыс онус кылаас­ка үчүгэйдик үөрэнэр. Уолу бэрээдэгэ мөлтөх диэтилэр. Хатаска оҕо холуонньатыгар ыытаары гыналлар эбит.

– Уол эдьиийигэр олорор этэ буолбатах дуо? – дьахтар сирэйигэр-хараҕар сөбүлээбэтэҕэ тута биллэр. Сибилигин мичилийэ сырдаан олорбут мөссүөнэ тута тыйыһыран барар. – Ол холуонньаҕа барар оҕону манна аҕалаары гынныҥ дуо? Суох, олох сатаммат!

– Таисия, ити икки ардыгар уларыйа түһэриҥ дьэ, сүрдээх. Субуотаҕа сарсыардаттан куора­тынан Уус Алдаҥҥа бараары гынабын. Поне­дельникка үргүлдьү минсельхозка мунньахха сыл­дьан кэлиэм. Уолу кытта көрсөн кэпсэтиэх­пин баҕарабын. Улааттахтара, үс сыллааҕыта эрэ көрөн ылбытым, – Иван Иванович бу­руй­даммытыы туттан саҥарар. – Туох да диэбит иһин эт-хаан төрөппүт оҕолорум буоллаҕа. Ийэм этэрин истибэккэбин. Ийэлэрэ іліітµн кэннэ тута, уолу бэйэбэр ылыахтаах этим.

– Араас буолума. Ол бэрээдэгэ суох оҕону манна аҕалан олордоору гынаҕын дуо? – дьахтар силбиэтэнэн, ыскайданардыы туттан, иһитин-хомуоһун тыастаахтык остуол ортотугар чөмөхтүү анньыталыыр.

– Чэ, бүт. Соҕотох уолбун аҕаллахпына да тугуй? – Иван Иванович олоппоһун тыастаахтык сыҕарытан остуолтан турар. Бэйэтэ да кыаһаан хааннаах киһи сирэйэ үллэ кытарбыт. Түргэн со­ҕустук тирии сонун кэтэн дьиэттэн тахсан барар.

Кини Чурапчы улууһун нэһилиэгэр баһы­лы­гынан үлэлиир. Хонтуората дьиэтиттэн чугас буолан абыранар. Талбытынан киирэн-тахсан аһыыр. Мунньах, кэлии-барыы суох буоллаҕы­на, биир эмэ чаас утуйан ылар бэйэтэ бүгүн сар­сыарда үлэтигэр Мариса Алексеевна эрийэн, дууһатын аймаан кэбистэ. «Дьулус бэрээдэгэ мөл­төх, эбиитин эппэкиинэ суох буолан, Хатас­ка оҕо холуонньатыгар ыытаары гыналлар, онно бардаҕына киһи буолбатыгар тиийэр, дьи­ҥи­нэн чычаас, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһар эрээ­ри, үүннүүр-тэһиинниир киһитэ суох. Соҕотох тө­рөппүт уолгар эппэкиин буолаҥ­ҥын бэйэҕэр ылбаккын дуо?» – диэтэҕэ үһү.

Бүгүн Иван Иванович ис туруга ыһыллан, үлэ туһунан толкуйдуур да кыаҕа суох буо­лан олорор. Алисалыын Нарыйа үһүгэр арах­сыбыттара. Дьулуһугар ыарахан этэ. Аан бастаан хайдах билистилэр этэй? Университет иккис кур­сугар үөрэнэ сылдьан Алисаны көрбүтэ. Маҥ­найгы курс устудьуоІката диэтэххэ, киирэн-тах­сан сытыы кыыс этэ. Хайы-үйэ профсоюзка чилиэнинэн киирэн, устудьуоннары уопсайы­нан хааччыйыыга сүүрэ-көтө сылдьара. Сэтинньи ыйга, Өктөөп бырааһынньыгар, дамскай вальс бил­лэрбиттэригэр уолаттар бары биир муннукка чөмөхтөһөн турдахтарына, ала-чуо киниэхэ ута­ры хааман кэлэн, үҥкүүгэ ыҥырбыта. Үчүгэйдик үҥкүүлүүр этэ, эргийэн кулахачыйбыттара. Ки­нини бэйэтин салайан иһэр курдуга. Ол күнтэн ыла кыыс киниттэн арахсыбатаҕа. Куруутун ­кэ­тии-маныы сылдьар курдуга. Иннэлээх сап кур­дук суксуруһаллара. Ол иһин устудьуоннар ор­­толоругар «пааралар» курдук көстөллөрө. Дьи­ҥинэн, Иван бииргэ үөрэнэр кыыһын Наташаны сөбүлүү көрөрө. Кыыс да сөбүлүүр курдуга эрээ­ри, икки өт­түттэн хайдах эрэ ыпсыылара ыпсы­ба­та±а. Эбиитин икки ардыларыгар Алиса быһа түспүтэ. Уол оскуола да саҕаттан бэйэтин инни­гэр быһаарынымтыата суоҕа. Советскай Аармы­йа күнүгэр ыҥырбытыгар, тук курдук сөбүлэһэн, 14-с куорпуска тиийбитэ. Кыыс хоһугар соҕо­то­ҕо. Остуол бырааһынньыктыы тардыллыбыт этэ. Кыргыттара усулуобуйа тэрийэн бары тар­ҕаспыттар быһыылааҕа. Иван хаста да тахсан бараары дугдуҥнаан баран, остуолга куһуогунан (кырбаһынан) буһарыллыбыт сыалаах эти кө­рөн, аһыах-сиэх санаата баһыйан, остуолга олорбутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. То­ҕо эрэ кыыс кутан биэрбит шампанскайыттан ту­та холуочуйбутун, тоҕо итинник турукка киир­битин баччааҥҥа диэри сөҕөр. Ол түүн кини дьылҕата быһаарыллыбыта. Өс хоһоонугар эп­питтэринии, силлибэт сириттэн ылыллыбыта. Али­са тас көрүҥүнэн, дьүһүнүнэн эр киһи хараҕа быраҕыллар кыраһыабай кыыс этэ. Элбэх уол сөбүлүүрэ. Биирдэ, бэл, спортзалга уолаттар кэ­һэтэ сыспыттара. «Сөбүлээбэт эрээри, тоҕо кыы­һы майаачылыыгын?» – диэн муннукка ык­пыттара.

Иван бииргэ үөрэнэр кыыһынаан, Наташа­лыын, ити кэмҥэ театрга, киинэҕэ сылдьар, күү­лэй­диир буолан испиттэрэ. Уол төһө кыаллары­нан Али­саттан тэйиччи сылдьа сатыыра эрээ­ри, кыыс санаабытын ыһыктан биэрбэт торуоска мас этэ. Ханна баар сирдэригэр онно кини баар буолара. Бэл, Сэргэлээх остолобуойугар ик­киэн эбиэттии олордохторуна, саатар сирэйэ суох, подноһун туппутунан, кэккэлэһэ олорунан кэ­биһэрэ.

Саас этэ. 14-с куорпуска уолаттар үөрэхтэрин кэн­ниттэн, саҥа аһаары тэринэн эрдэхтэринэ, ­аан­нарын тоҥсуйан тобугуратаат, Алиса мичи­ли­йэ сырдаан киирэн кэлбитэ. Туох да ыйытыы­та суох, дьиэлээх киһилии туттан, Иван орону­гар оло­ру­нан кэбиспитэ. Уолаттары тургутардыы кэ­риччи кө­рөөт, саҥа аллайбыта: «Иван, би­һиги сотору үс буолуохпут». Уол эмискэ исти­бит сонунуттан соһуйан, төбөҕө охсуллубут кур­дук дійµірбµтэ, хараҕа хараҥаран ылбыта. Уолат­тара саҥата суох суксуруһан хостон тахсан бар­быттара.

Алиса иккис курска үөрэнэ сылдьан, са­ҥа ­дьыл саҕана, академическай уоппуска ылан, дой­ду­тугар тахсыбыта. Сыһыаннарын быс­пыт кур­дук арах­сыбыттара эрээри, Алиса ку­руу­тун суруйа, бэл уопсайга эрийэрэ. Тапталга би­ли­­нэрэ, оҕо­ло­но­ро чугаһаабытын, хаһан, хай­дах хамсаабы­тын, хас­та тэппитин кэпсээн тахсара. Онтон Ната­ша­ты­ныын, солуута суохтан кыыһырсан, сыһыанна­ра улам тымныйан барбыта. Киниэхэ кыыһыран дуу милииссийэҕэ үлэлиир уоллуун билсибитэ. Иккиэннэрин кытта ылбат-биэрбэт икки арды­нан сылдьыбыта. Биир киэһэ кинилиин киинэҕэ барсара, иккис киэһэ ол табаарыһынаан театр­га барбыт аатырара. Кини тиһэҕэр анарааҥҥы уолу талан куорат рестораныгар сыбаайбалаан ньиргиппитэ. «Тоҕо сыбаайбалыырга тиэтэй­диҥ?» – диэбитигэр: «Олохпут икки аҥы арах­сы­бытыгар эн буруйдааххын. Эн кытаанах са­наата суох, сэлээр майгылаах буолаҥҥын ман­ныкка тиийдибит. Эйигин кытта үйэ тухары оло­рор ыарахан, хаһан баҕарар таҥнарыаххын сөп. Оҕоҕор бар. Оҕоҕун тулаайах хааллараары гынаҕын дуо?» – диэн сирэйгэ биэрбиттии кы­таанахтык эппитэ. Онно Иван Наташа итини этэ­ригэр сирэйэ кубарыйа таастыйан хаалбытын соһуйа көрбүтэ.

Барыта бүппүтэ. Наташа эппитин курдук, сэ­лээр майгылаах буолан, барытын чэпчэки­тик аһарбыта… Алисаҕа төннүбүтэ. Биир эрэ өт­түттэн таптал төһө да күүстээҕин иһин үйэтэ суоҕун олох көрдөрбүтэ. Алиса да таптаабат, тым­ныы сыһыаннаах киһини төһө өр тулуйуой? Кы­ра­л­аан иһэр буолбута, дьиэтин-уотун өрө тарпат, күнү быһа ыһыллан баран олорор дьиэ дьахтарыгар кубулуйбута. Онно эбии бэйэтин көрүммэт буо­лан, били кэрэ бэйэлээх сэбэрэтэ өлбөөрөн, имиллэн хаалбыт курдуга. Таптала суох ыал буолбуттарын түмүгэр күн бүгүнүгэр диэри туох да аньыыта-харата суох оҕолоро эрэ­йи көрөн эрдэхтэрэ.

Иван Иванович куоракка дьонун аах тілі­пµіннэригэр хас да төгүл эрийэн көрөн баран, арааһа даачаларыгар буоллахтара диэн суота­байга эрийбитигэр, араас музыканы түһэрэн ба­ран ийэтин саҥата иһилиннэ.

– Хайа, Баанньа, истэбин. Тугу кэпсээтиҥ?

– Дорообо, ийээ. Сонун улахан суох. Бу Бэс­тээҕинэн Уус Алдаҥҥа тахсаары олоробун.

– Туохха таҕыстыҥ? Мунньах дуо? – ийэтин са­ҥата олох аттыгар бу баардыы чоргуйан олорор.

– Ээ. Суох. Мариса эрийэ сырытта, – эр киһи дьиппиэрэ соҕус хардарар.

– Дьулус баппатах дуо? Эйиэхэ хаста эттим этэй, уол оҕону сулумах дьахтар иитэрэ ыарахан диэн. Туохха сөбүлэһэн ылыммытай? Эмиэ үҥ­сэр­гээтэ дуо?

– Интернакка ылыллыбыт да, киирэ илик эбит. Улахан уолаттары кытта суксуруһан, оскуолаты­гар аанньа үөрэнэ илик үһү. Чэ, уопсайынан тіліпµін кэпсэтиитэ буолбатах. Бэрээдэгэ мөл­төөбүт быһыылаах.

– Өйдөөтүм. Бэйэҥ анныгынан суруйтаран ыл. Биһиги да ылыахпытын баҕарабыт да, кырдьа­ҕас дьон диэн биэрбэттэр. Социальнайдар­тан ыйы­та сылдьыбытым. Ыллаххына, биһигини кыт­та олоруоҕа. Эрдэттэн ылбаккаҕын, оҕону сор­доон, олус уһуннук муор-туор сырытыннар­дыҥ. Ийэ­тин сөбүлүүр саҥатын истэн, Иван Ива­нович сэр­гэхсийэн, санныттан ыар таһаҕас түс­пүтүн кур­дук буолла. Чэпчии быһыытыйда. Төрөппүттэр ба­рах­саттар итинниктэр ээ. Кини бырааттарынаан тө­­­рөппүттэригэр син ыарахан соҕус проблеманы оҥо­­рор этилэр да, дьонноро ону дириҥэтэн, ай­даа­ны таһаарбакка, хайдах эрэ бэйэлэрин ыл­лам-                  дьэл­лэм майгылары­нан, сайаҕас санааларынан кими ­да үөхпэккэ-мөх­пөккө, быыс-хайаҕас булан, барытын оннун бул­ларбыт буолаллара. Алиса суох буола­рын кытта, уолу бэйэлэрин аннынан су­руйтаран, эп­пэкиин буолан, ылаары гыммыттарын эмиэ бы­һаарымтыата суоҕуттан уонна ииппэтэх-көр­бө­төх оҕото буолан, сүрэҕэ тэппэккэ, сүүр­бэк­кэ-көппөккө хаалбыта баар суол.

Иван Иванович дьиэтигэр таарыйбакка, айан­ныырга быһаарынан, суоппарын суотабайыгар эрийдэ.

 

V

Күһүҥҥү хахсаат тыал оту-маһы аһыммакка, кыһыл, күөх, араҕас сэбирдэхтэрин суйдаан, чэлгийэн турбут мастар тулаайахсыйбыттыы то­куһан тураахтыыллар. Арай бэс мастар күөҕүнэн көрөн чынаһан тураллара итии салгынынан ил­гийэргэ дылы. Силбик, ардахтаах күннэр үүнэн­нэр, киһи кураанах маһынан тигинэччи от­тул­лубут оһох иннигэр олоруон эрэ баҕарар күнэ-дьыла үүммүт.

Дьулус бэс чагдаҕа, дьагдьайа быһыытыйан, кууркатын сөрүү тардынан, сыгынах маска төҥ­көччү туттан олордо. Бэҕэһээ уолаттары баты­һан колледжка тиийэн, икки күн оскуолатыгар үөрэм­мэккэ, буруйданан ханна да барар-кэлэр сирэ суох курдук бу токуллан олорор. Суоттутаа­ҕы колледж дириэктэрэ, саар-тэгил уҥуохтаах аҕам­сыйбыт киһи, улуус киинигэр Бороҕоҥҥо айаннаан иһэн, сүрдээх истиҥник кэпсэппитэ. Ийэтин-аҕатын барытын сураспыта. Билэр эбит этэ. Суол арахсыытыгар түһэрэн баран, ка­би­натын аанын аһан туран эппитэ уол сүрэҕэр иһирэхтик иһиллибитэ.

– Дьиэҕэр этэҥҥэ тиийэр инигин. Эрэнэбин. Тохсус кылааһы бүтэрдэххинэ, санааҥ уларый­батаҕына, үөрэнэ кэлээр. Техникум ханна да куотуо суоҕа. Дьылҕа киһиттэн бэйэтиттэн ту­тулуктаах. Куруутун үчүгэйгэ, сырдыкка тар­дыс. Тулаайахпын диэн оҕолортон итэҕэс кур­дук сананыма. Өрөйөн-чөрөйөн биэр. Эн эр киһигин. Төбөҕүн өрө көтөх. Куһаҕаны санаама, кэннигинэн барыма. Куһаҕан ханыылаһан ку­һаҕаны тардарын умнума. Чэ, аҕал илиигин эр киһилии илии тутуһуохха, – диэт, Алексей Ива­нович халыҥ баппаҕайын ууммута.

Дьулус массыынаттан түһэригэр кынаттаммыт курдуга. Ол эрээри, бөһүөлэгэр чугаһаатаҕын ах­сын, хаамара бытааран, дух-дах туттара элбээн истэ. Сотору-сотору суол оллуруттан-боллурут­тан иҥнэн, бүдүрүйэрэ элбээтэ. Бөһүөлэккэ киир­бэккэ, эдэр ыччат тоҕуоруһа мустар бэс чагда диэ­ки халыйда. Билигин дьэ ханна барар? Эдьиийэ Мариса кыыһыран киниэхэ таала кырыыланан олорор буолуохтаах. Эмиэ тоҕо улахан уолаттар түҥ-таҥ туойалларын итэҕэйэн барсыбытай? Кинини, сэттэ эрэ кылаастаах киһини лицейгэ ылбаттара чуолкай буоллаҕа. Уолаттары, чугас табаарыстарынан ааҕынар да, кинилэр тыл­ларынан сырыттаҕына, наар хотторуулаах өт­тү­гэр тиксэр. Кэлин тиһэҕэр буруйдаах кини буолар. «Бай-тот» маҕаһыынтан пиибэни уоран таһаарыыга, пиибэ амсайыыга, алын кылаас уолат­тарыттан харчы хомуйууга, түүнү быһа ус­кул-тэскил сылдьан араас быракааһы оҥорууга, аны бу Суоттуга көҥүлэ суох барыга барытыгар буруйдаах кини бэйэтэ. Аликтаах Гриша хайдах эрэ ааһа көтөн арыыланан иһэллэр, онтон Андрей ийэтин кэтит көхсө баарын тухары кинини ким да тыыппат. Онтон кини ийэтэ былырыын суох буолуоҕуттан, наар батаралларын айдаана. Бары бырахса сылдьаллар. Эппэкиин буолуохтарын, пенсияны ылыахтарын баҕараллар эрээри, эп­пиэтинэһиттэн куттаналлар үһү. Ийэтэ баара буол­лар, маннык муор-туор сылдьыа этэ дуо? Төһө да истэр-аһаатар оҕолорун дьоҥҥо ата­ҕастаппыт баҕалааҕа. Ким эрэ саҥарарын иһит­тэҕинэ, кыырт курдук түһэрэ… Көмүскүүрэ… Аһыы­рыгар ас, таҥнарыгар таҥас баара. Бүтэһик куһуогун оҕолорун иннигэр ууран биэрэрэ. Тустаах үлэтэ суох курдук да буоллар, хара үлэни баҕас үлэлээн, харчы булара. Бүтэһик күнүгэр сыттыгар хара баттаҕа ыһыллан сытара хараҕар хаартыска курдук түһэн хаалбыт. Оҕолорун ха­рыстаан быһыылаах, олох ытаабатаҕа, биир таммах харах уутун түһэрбэтэҕэ. Нэһиилэ кыы­кынаан саҥарарын быыһыгар уолун илиитин имэрийэ сыппыта.

– Һыллыый, эдьиийгитин Марисаны туту­һаа­рыҥ. Кини үтүө санаалаах. Хаан-уруу эдьиий­гит. Ол эрээри, соҕотох дьахтар икки оҕону иитэрэ ыарахан буолара буолуо. Оҕом, Дьулус, төрөппүт аҕаҥ туһунан куруутун кэпсиирбин өйдөөр. Олус куһаҕан киһи буолбатах этэ. Мин иһэрбин сөбүлээбэтэ. Бииргэ киһилии ыал буолан олор­ботохпутугар мин бэйэм буруйдаахпын. Үүт-үкчү төрөппүт аҕаҥ курдуккун. Дьүһүннүүн, тут­тардыын-хаптардыын, бэл, саҥарардыын-иҥэ­рэр­­диин. Аҕаҥ көрдөҕүнэ, оҕоргуоҕа… Эйиигин оҕор­гуон баҕарара да, мин олох чугаһаппата­­ҕым. Онтон Нарыйаны билэр… Миигин аһыйан на­һаа ытыы-соҥуу сылдьымаҥ. Үтүөрбэт ыарыы­га ылларбыппар ким да буруйа суох.

Ийэлэрэ оҕолорун аҕаларыгар чугаһатаары, атыны кэпсэппэккэ, наар аҕаларын кэпсии сы­таахтаабыта. Урут кэпсээбэт этэ. Ол эрээри, өл­бүтүн биллэттэрбэтэҕэ». Син-биир истиэҕэ, өлө сытарбын көрбөтүн. Мин кинини таптыырым», – диэн балтыгар эппит этэ. Ыарахан суол. Ийэтэ тө­һө да аһаҕастык аҕаҕар бараар диэн эппэтэр, он­нук түгэн көһүннэҕинэ диэн эппитин өйдүүрү­нэн өйдүүр эрээри, хаһан да хараҕынан көрбөтөх аҕатыгар барыан баҕарбат. Аҕалара кинилэри бырахпатаҕа буоллар, ийэбит тыыннаах буо­луо этэ диэн оҕолуу дууһатынан өйдүүр. Онтон эдьиийэ Мариса аҕатын туһунан этэрин истиэн да баҕарбат. Ол кэриэтин Сиимэннээххэ ба­ран олоруо. Тохсуһу үөрэнэн бүтэрдэҕинэ, Алек­сей Иванович эппитин курдук, биир эмэ үөрэххэ ба­рыа этэ.

Дьулус хайдах эрэ быһаарыммыт курдук са­нанан, ыллык суолунан быһалыы бөһүөлэктиир киэҥ массыына суолугар киирдэ. Кыйа хааман хоту бөһүөлэккэ кэллэ. Самнайбыт саха балаҕан үөл тиит маһынан оҥоһуллубут ыарахан аанын нэһиилэ ырычаахтаһан аста. Балаҕан иһэ борук-сорук. Табах күөх буруота унааран олорор. Аһыыр остуолга Сиимэн кэргэнинээн Альбина­лыын сылбырхай уу иһэ олороллор. Тэриэлкэҕэ аҕыйах быһыы килиэп көстөр. Остуолга маргарин арыы суутуттан араарыллыбакка ууруллубут.

– Оо, быраатым Дьулус, илэ бэйэтинэн тии­йэн кэллэ, – убайа Сиимэн уруйдуу көрүстэ. Хата, испэтэх, наар арыгылыырыттан сирэйэ харааран хаалбыт. Бытыгын хорумматаҕа ыраатан сирэйэ бар түү. Кубарыйа кууран-хатан, уҥуох-тирии бэйэтэ эбиитин көхсө холбойон хаалбыт. Ары­гылыырын таһынан үлэлиир-үлэлээбэт, аһыыр-аһаабат икки ардынан сылдьара барыта охсон эрдэҕэ.

– Чэ, аан таһыгар тэпсэҥнии турума. Эдьии­йиҥ үүрдэ дуо? Биһиэхэ да олор ээ. Туох ку­һаҕаннааҕый? Талбыккынан сылдьыаҥ. Ким да эйиигин манна мөҥүө-этиэ суоҕа. Чэ, чэ, аһаа. Килиэп, арыы баҕас быстыбакка баар.

Дьулус бэҕэһээ киэһээттэн аһаабатах буолан, килиэби чараастык арыынан сото-сото имири-хомуру сиэтэ. «Манна өссө эбии саахар баара буоллар төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?» – диэн санаан ылла.

– Дьулус, эйигин биһиги иитэ ыллахпытына, пенсияҥ төһө буоларый? – Сиимэн кэргэнэ Альбина тииһэ суох айаҕынан саҥаран ньул­лугу­раата.

– Билбэтим… – уол саннын ыгдах гынна.

– Хайдах билбэккин? Мариса билэр кыыс оҕо­то буолуохтаах. Ол иһин аннынан суруйтара сатыыр. Оччоҕо пенсияҥ ханна барарый? Эчи, дьиктитин.

– Бааҥҥа түһэр дииллэр, – Дьулус симиктик хардарар.

– Олох да харчыны ырааһынан ууран биэр­бэттэр эбит буолбат дуо? Ол аата инникитин үөрэ­нэригэр диэн уурар буоллахтара. Бу киһи ол харчыны ый ахсын ылар курдук өрөһөөхтөммү­тэ. Олох да ылбат эбиккин, хара сордоох! – Дьах­тар остуолун түҥнэри көтүөх курдук, өрө тилиги­рээн турда. – Бу уол эчи моҕуһун. Бүтүн бухааҥка аҥара килиэби барытын сиэн кэбистэ буолбат дуо?

– Чэ, чэ, оҕону дьээбэлээмэ. Аһаатын ээ. Ач­чыктаан кэллэҕэ, – Сиимэн көмүскэһэр киэби­нэн саҥарбыта Дьулуска истиҥник иһилиннэ.

– Хаабыргыы олорума. Билигин уолаттарыҥ сутаан кэллэхтэринэ тугу аһатаҕын? – дьахтар остуолтан туруох курдук гынан иһэн төттөрү олордо. Уҥуох-тирии суһуктуйбут, эбиитин эн­ньэ­гэр сирэйэ кырыыланан олорон уолу то­но­луппакка одуулаһарын быыһыгар хас са­ҥар­да­ҕын ахсын тииһэ суох айаҕар миилэтэ кил­бэҥниирин Дьулус абааһы көрө санаата. – Онон убайыІ буолуохсут эппэкиин буоллаҕына, төһө­нү ыларый?

– Билбэтим… – уол ыгдах гынна. Ыган кэлбит хараҕын уутун көрдөрүмээри, остуолтан туран, саалаҕа киирэн дьыбааҥҥа олордо.

– Бу дьахтар даҕаны! Харчы эрэ иһин эппэ­­киин буолабын дуо? Дьиҥинэн Алисалыын аҕа­лар­быт бииргэ төрөөбүттэр, хаан балтым буо­лар. 15000 солкуобай диэн истибитим, – Сиимэн уол таһыгар дьыбааҥҥа кэккэлэһэ олорор.

– Балачча харчы эбит ээ. Чэ, олордун. Ол хар­чыны хас сааһыгар дылы биэрэллэрий? – дьах­-­тар ыаһыйалаан ыйытар.

– Үөрэнэр буоллаҕына 23 сааһыгар диэри. Үөрэ­ниэн наада. Аны үөрэммэт буоллаҕына тох­тотоллор үһү. Аармыйаҕа бардаҕына госу­дар­ство бэлэмигэр олорор диэн эмиэ тохтотон кэ­биһэллэр дииллэр, – убайа билбит-көрбүт киһи буолан өйдөөҕүмсүйдэ.

– Пахай, киһи улаханнык туһаныа суох эбит буолбат дуо? Үөрэннин диэн биэрэр буол­лах­тара. Онтон оскуоланы бүтэриэр диэри олор­дун. Аһыырыгар биэрэр ини. Марисалыын дуо­габардаһыахха баар этэ. Таҥыннарабын диэн ол дьахтар барытын тутан ылар ини. Ити күн иллэҥ киһи итиннэ күнү бараан мээнэ олорума. Балтыгар бара сырыт. Ол эмиэ туспа сокуоннаах дьахтар. Ити пособие сыыһыттан тардыһан детдомҥа биэрбэтилэр. Онно государство иитиэ этэ буоллаҕа. Хата билигин уолгут холуонньа­ҕа барара буолуо. Бэҕэһээ социальнай үлэ­һит Ма­рыына Терентьевна инньэ диэн эрэрэ, – дьиэлээх дьахтар Альбина уол истэн хомойуо диэн туттуммакка уоһа чорбоҥноон олорор. Дьу­лус истэ сатаан баран, тулуйбакка, таһырдьа ыстанан таҕыста. Хараҕын уутун туора-маа­ры ха­һыйарын быыһыгар, быйыл сайыны быһа тиэстибит ырааһыйаларыгар барар суолу тутус­та. Чөҥөчөккө хаптаһыны батарыта саа­йан оҥорбут ыскамыайкаларыгар олорбокко, ку­руутун бэйэтэ олорор тэйиччи соҕотохсуйан сытар сыгынахха быар куустан токуллан олор­до. Тоҕо ала-чуо мин ийэм эрдэ өлбүтэй? Атын оҕолор ийэлэрэ бары бааллар дии, до­руо­байдар, үлэлииллэр. Арай мин эрэ ийэм суох. Иһээччи диэн аатырара… Ийэм тыыннааҕа буол­лар маннык атаҕастана, дьонтон сэнэниллэ сылдьыа суоҕа этилэр. Саатар, эдьиийим Нары­йа миигиттэн сылтаан мөҕүллүбэккэ-этиллибэк­кэ сырыттын. Оскуоланы бүтэриэ этэ. Онтон мин хайыахпыный, Сиимэннээххэ олоруом. Билигин ким да ылбатаҕына, Хатаска оҕо холуонньатыгар ыытыахтара. Онно бардахпына, киһи аатыт­тан ааһар буоллаҕым. Ийэм «киһи буолаар…» диэх­тээбитэ. Киһи буолуом, ийээ, туох иһин эр киһибиний? Кытаанах санааны ылыныахха. Хай­дах эрэ гынан икки сылы тулуйарым буоллар, суоппар үөрэҕэр барыам. Суоппар быраабын ыллахпына, биир эмэ тэрилтэҕэ суоппар үлэтэ син көстүө этэ. Оччоҕуна үчүгэйдик кыһанан, бэрээдэктээхтик үлэлээтэхпинэ, тоҕо массыына биэриэхтэрэ суоҕай? «Киһи дьылҕата бэйэтит­тэн тутулуктаах», – дииллэр буолбат дуо? Ол аата дьылҕабын бэйэм оҥоробун. Үчүгэй ки­һи буол­лахпына, эдьиийим, ийэм үөрүөхтэрэ. Ийэм дууһата син-биир барытын билэ-көрө сы­рыттаҕа… Дьиҥинэн, куоракка аҕатынан эһэ­лээх-эбэлээх ээ. Саас биирдэ уруоктан күрээн, уулуссаҕа тэлбиҥнии сырыттаҕына, билигин үлэ­лээбэт кырдьаҕас учуутал ыҥыран ылан: «Куо­ракка аҕаҕынан эһэлээх эбэлээххин билэҕин дуо? Кинилэр миигиттэн эйиигин куруутун сураһааччылар. Биирдэ эмэ, куоракка күүлэйдии таарыйа, кинилэргэ барыаххын баҕараҕын дуо? Мин ыйан биэриэхпин сөп», – диэбитэ. Онно кини аккаастыырын биллэрэн, илгистэн, төбөтө быста сыспыта. Дьиҥинэн, Нарыйаҕа этиэххэ баар этэ. Киниэхэ ийэтэ да эппит буолуохтаах. Ол эрээри, кыһаммыттара буоллар, бэйэлэрэ да сиэннэрин булбут буолуо этилэр.

Дьулус арыый сэргэхсийэ быһыытыйан, эдьии­йигэр Нарыйаҕа бара сылдьарга сананна. Са­наатын үллэстиэ. Кэпсэтиэхтэрэ… Эмискэ кэн­нигэр куурбут мутуктары тоһута үктээн кимнээх эрэ иһэллэрин истэн эргиллэ түстэ. Эдьиийэ Нарыйа хаһан да харахтаабатах, сахаҕа улахан, толуу, тойон көрүҥнээх киһилиин иһэрин көрөн сүрэҕэр ыттарда. Холуонньаҕа илдьэр киһи истэҕэ. Куотуохха… Ол эрээри дьүһүнэ… Хаһан эрэ көрбүт киһитин курдук. Ханна көрдө этэй? Уол кэннинэн чугуруҥнаан хас да атылы оҥорбу­тун көрөн, Нарыйа сүүрэн кэлэн, быраатын кууһан ылла.

– Дьулус, куттаныма. Ити аҕабыт ээ. Эн билэ­ҕин буолбат дуо? Кини биһиэхэ кэлбит…

Дьиэтин альбомнарыгар ити киһи хаартыс­катын «аҕаҥ» диэн көрдөрөллөрүн өйдүү түстэ. Уол сүрэҕэ аһый гынна. Хаан-уруу аҕата үтүө санаанан салайтаран кэлбитин дууһатынан өй­дөөн, ууламмыт хараҕынан утары көрдө…

 

Татьяна Находкина

«Чолбон» сурунаал №10 2017

Добавить комментарий