Чолбон үргүөрэ

(биэс көстүүлээх пьеса)

 

Оруолларга:

Венера Ивановна – сүрүн герой, уонча сыл үлэлээбит гинеколог идэлээх быраас.

Ньургуһун – эдэр кыыс.

Бүөтүр – Ньургуһун аҕата.

Лүүсэ – Ньургуһун ийэтэ.

Болот – Ньургуґун кэргэнэ, баґаарынайга µлэлиир уол.

Ону таһынан судьуйа, суут сэкирэтээрэ, борокуруор, “Сахамедстрах” юриһа, сµрµн быраас, біґµілэк олохтоохторо кістіллір.

 

Бастакы көстүү

 

Сабыылаах быыс иннигэр Ньургуһун саҥа хол­боһоору сылдьар уолунуун, Болоттуун, дьаар­байа сылдьаллар.

Болот. Ньургуһун, көр оол Чолбон тыкпыт дии! Кини биһиги халлааммытыгар саамай сырдык сулус буоларын билэҕин?

Ньургуһун. Оттон, киниэхэ сырдыгынан тэҥ­нээҕэ суох буолан, саҥа хараҥаран эрэр халлааҥ­ҥа, бастакынан киһи хараҕар көстөр буоллаҕа дии! (Хаама түһэн баран). Болот, ити сулус нуучча­лыы аата Венера диэн дии, таптал таҥаратын курдук ааттаах…

Болот. Түҥ былыргы гректэр дуу, римляннар дуу, ити Чолбону сарсыардатын Люцифер аатынан ааттыыллара үһү, онтон киэһээтин Геспер диэн сүрэхтэммит сулус тыгар дии саныыллара үһү. Ол Геспер диэн биһиги халлааммыт куупалын сүгэн турар Атлант быраатын аата эбит. Кэмниэ кэнэҕэс Пифагор дуу, Парменид дуу ол икки сулустар биир сулус буолалларын быһаарбыт. Онтон ыла Вене­ра дэммит быһыылаах. Сахалар Чолбон сулус иччи­тэ сиргэ тымныыны түһэрэр дииллэр эбит. Төһө­нөн кини уота сырдык даҕаны, оччонон күүстээх тымныы түһэр үһү.

Ньургуһун (күлэ-күлэ). Болот, эн баһаарынай буолбаккаҕын астроном дуу, метеоролог дуу буолуоҥ хаалбыт дии…

Болот. Бүт эрэ, Ньургуһун! Киһи эрэ барыта хал­лаан диэки көрөр, сулустары сэҥээрэр ини. Билигин сорох дьон Чолбон диэн Хотугу сулус дии саныыллар. Оннук сыыһа толкуйтан, эҥин араас быһылааҥҥа түбэстэххэ, атын хайысханы тутуһан иэдээҥҥэ тиксиэххэ сөп…

Ол кэмҥэ утары өттүттэн Венера Ивановна киирэн кэлэр (илиитигэр тутуурдаах, дьиэти­гэр баран иһэр)

Ньургуһун уонна Болот дорооболоһоллор.

Венера Ивановна. Дорооболоруҥ, оҕолоор! Эһи­ги дьаарбайа сылдьар эбиккит дуу! Дьэ, ыҥы­рыыгытын туппутум. Сарсын, туох даҕаны су­һал түгэн суоһаабатаҕына, тиийиэм. Ньургуһун, ийэҕэр иннэ диэн тиэрдээр. Түбүк бөҕөтүгэр умса түстэҕэ буолуо? Билиҥҥи кэмҥэ ас-үөл даҕаны көстүбэтэ сүрдээх. Мин бу саҥа үлэбиттэн иһэбин. Баҕар бараммын тугу эрэ көмөлөһүөм дуу дии санаабытым даҕаны, табыллыбата.

Ньургуһун. Ээ, чэ, Венера Ивановна, бэйэбит да­ҕаны элбэхпит дии! Илии-атах буолааччы элбэх. Оннооҕор биһигини бу, “БарыІ, салгынна сиэІ!” диэннэр үүрэн ыыттылар, мэһэй-таһай буолу­маҥ диэтилэр (саһыгыраччы күлэр).

Венера Ивановна. Чэ, ол аата барыта син этэҥҥэ буоллаҕа. Эһиги күүлэйдээҥ, біґµілэги көрүҥ. Өрүскэ сырыттыгыт дуо? Киэһээтин онно наһаа кэрэ буолааччы.

Ньургуһун. Онно баран иһэбит. Чэ, сарсын хайаан даҕаны кэлээр! (Венера Ивановна аас­пытын кэннэ Болот ыйы­тар). Ити кимий?

Ньургуһун. Ити гинеколог бырааспыт. Наһаа үчү­гэй чүөчэ. Біґµілэкпитигэр үлэлээбитэ син ыраатта, дьахтар бөҕөтүн өрүһүйбүт, быыһаабыт бы­раас. Мин ийэм кинини кытта үлэлиир, уу иһэ-иһэ хайгыыр. Кыра балтым, Венера, кини ааты­нан ааттаммыта дии. Венера диэн ааттаах кыыс ман­на элбэх. Чэ, өрүскэ барыахха!

Тахсан бараллар.

 

Иккис көстүү

 

Быыс арыллар. Сыбаайба остуола көстөр. Ким эрэ дьиэ эркиннэригэр киэргэллэри ыйыы сылдьар, ким эрэ остуолга эбии ас уурар. Эр дьоннор ким табахтыы, ким хаартылыы, ким кэп­сэтэ олороллор. Кэмниэ кэнэҕэс “Иһэллээр!” диэн хаһыы иһиллэр. Ыалдьыттар үмүөрүһэл­лэр, сыана кэннин диэки көрөллөр. Ньургуһун­наах Болот шафердарын кытта киирэн кэлэл­лэр. Сиэр-туом тутуһуута, алгыс этиитэ саҕаланар. Онтон ыалдьыттары саҥа тэриллэр уруу ма­а­нылаах остуолугар ыҥыраллар. Эҕэрдэлэр этил­лэллэр, күө-дьаа саҕаланар. Хойутуу соҕус Ве­нера Ивановна киирэн кэлэр.

Тамада. Чэйиҥ эрэ, күндү ыалдьыттар! Бү­гүҥҥү үөрүүлээх киэһээбитигэр хойутаан кэл­бит буруйдаах ыалдьыппытыгар, кэрэ ки­йиип­­пит Ньургуһун ийэтин кытта бииргэ үлэлиир кол­ле­гатыгар, Венера Ивановнаҕа тылы биэ­риэх­хэйиҥ!

Венера Ивановна. Күндү кыыспыт Ньургуһун уонна күтүөппүт Болот! Эһигини ыал буолар үөрүүлээх күҥҥүтүнэн эҕэрдэлиибит! Дьоллоох, эйэлээх буолуҥ диэн биһиги балыыһабыт аатыт­тан, ийэҕит Лүүсэ бииргэ үлэлиир дьоно бары кыттыһан туран, алгыспытын аныыбыт. Уонна оҕо-уруу тэнитэргитигэр биһиги роддоммут аана аһаҕас диэн эрэнэ күүтэбит! Чэ, уонна остуол ырыатын ыллыаххайыІ!

Бары “Алгыс ырыатын” тардаллар.

Быыс сабыллар.

 

Үһүс көстүү

 

Быыс иннигэр ыскамыайкаҕа Лүүсэлээх Бүө­түр тахсан олороллор. Балыыһа көрүдүөрэ. Су­бу-субу дьоннор биир-биир төттөрү-таары хаа­ман ааһаллар, сороҕор сиэстэрэ, биитэр санитар­ка ону-маны тутан сүүрэн ааһаллар.

Лүүсэ (ытыыр). Оо, оҕом барахсан этэҥҥэ эрэ буоллар!

Бүөтүр. Чэ, эрдэттэн наһаа айманыма. Ве­не­ра Ивановна билиилээх быраас, быыһыаҕа.

Күтүөттэрэ Болот киирэн кэлэр.

Болот. Хайа, туох диэтилэрий?

Лүүсэ. Бэйии, туох даҕаны биллэ илик. Эпэ­рээссийэҕэ тураллар. Хаан кутаарылар  ити дьон бөҕөтүн ыҥырдылар, ол аата хаана бардаҕа, оҕом барахсан!

Болот. Мин хаан биэрээри ыйыппыппын груп­паҥ атын диэтилэр.

Бүөтүр. Миэнэ эмиэ атын үһү, ийэбит буол­лаҕына саһарардаабыт, онон эмиэ барсыбат диэтилэр.

Лүүсэ.  Чэ, кэтэһэр эрэ сорбут буоллаҕа… Айыы таҥара абыраа даа! Оҕобун өрүһүй!

Быыс кэнниттэн хаан буолбут операционнай халааттаах Венера Ивановна тахсан кэлэр. Сы­лайбыт, тириппит-хоруппут көрүҥнээх.

Венера Ивановна. Һуу! Дьэ, Лүүсэ, иэдээннээх түбэлтэҕэ киирэн таҕыстыбыт. Хаан бөҕөтө бар­быт. Онон оҕотун кыайан өрүһүйбэтибит…

Болот. Оо, иэдээни…

Лүүсэ. Оттон кыыс бэйэтэ?!

Венера Ивановна. Кыыс син этэҥҥэ буолар ини. Эпэрээссийэтин тулуйда. Хаана наһаа элбэх бар­быт, онтукабытын ситистэхпитинэ табыллар. Мантан түүн өссө донор наада буолара буолуо. Сатахха хаанын группата сөп түбэһэр киһитэ аҕы­йаҕа сүрдээх. Чэ, кытаатыҥ, тулуйуҥ. (Болок­ко туһаайан). Болот, наһаа айманыма. Билигин Ньур­гуһуҥҥа көмөлөһүөххүн наада. Эдэрдэргит, онон өссө даҕаны оҕолонуоххут буоллаҕа дии. Бү­гүн иккиэннэрин сүтэрбэтэхпитигэр таҥараҕа эрэ махтанабыт.

Болот. Мин Ньургуһуну көрсүөхпүн син дуо?

Венера Ивановна. Билигин операционнайтан та­һаарыахтара, манна кэтэс.

Ол кэмҥэ каталкаҕа Ньургуһуну анньан ааһал­лар. Бары ону батыһан тахсаллар.

 

Төрдүс көстүү

 

Суут дьиэтин саалата. Сууттанааччы Венера Ивановна уҥа өттүгэр соҕотох олорор. Сыана хаҥас өттүгэр борокуруор, “Сахамедстрах” юри­һа, сµрµн быраас, адвокат, Ньургуһун, Лүүсэ уонна Бүөтүр олороллор. Утары остуолга судьу­йа уонна суут сэкирэтээрэ олороллор.

Судьуйа. Билигин, бэйэтин санаатын этэригэр, тыл барар улуус сµрµн бырааһыгар.

Сµрµн быраас. Чэ, маннык быһыы­лааҥҥа туох хайа иннинэ, балыыһаҕа сµрµн быраас би­рикээһинэн хамыыһыйа тэриллэр. Ол ха­мыы­һыйаҕа уопуттаах быраастар, отде­ле­ние­лар сэ­биэдиссэйдэрэ мустаннар ыарыһах доку­муон­нарын, анаалыстарын, эмтэммит эмин, оҥо­һуллубут көмөнү ырыҥалаан, ырытан көрөн ба­раннар туох итэҕэс баарын, туох кыаллыбата­ҕын быһаараллар, инникитин маннык быһылаан ха­тыламматын инниттэн миэрэни толкуйдууллар, быһаараллар.

Бу быһылааҥҥа балыыһа хамыыһыйата эмиэ үлэлэстэ уонна бырааспыт Венера Ивановна хаа­ны бэрэбиэркэлиир анаалыһа суох куппутугар буруйдаах диэн быһаарда. Балыыһа тэрийэр үлэ­тин өттүттэн эмиэ итэҕэстэр бааллар, холобура, би­лиҥҥи ыарахан кэмҥэ киһи иммунитетын итэҕэститэр вируһу хаан анаалыһынан быһаарар системабыт кэмчитик кэлэр, ол эрэн, хайдах даҕаны балаһыанньаҕа быраас хааны анаалыһа суох кутуо суохтаах этэ.

Судьуйа. Сөп. “Сахамедстрах” юриһа туох дии­рий?

“Сахамедстрах” юриһа. Докумуоннары үөрэ­тэн көрөн бараммыт биһиги компаниябыт клие­нин бырааба кэһиллибит диэн түмүккэ кэл­либит. Венера Ивановна хааны бэрэбиэркэтэ суох куппутун түмүгэр, ыарыһах доруобуйата кыа­йан чөлүгэр түспэт туруктаах. Онон, балыыһа суо­туттан буолар дуу, үлэһит хамнаһыттан буолар дуу, улахан компенсация төлөннөҕүнэ табыллар.

Судьуйа. Борокуруор туох диирий?

Борокуруор. Бу дьыалаҕа улуустааҕы балыы­һа уонна минздрав хамыыһыйаларын, стра­хов­калыыр компания экспертизатын таһынан су­деб­най-ме­дицинскэй экспертиза оҥоһулунна. Ба­ры ин­станциялар түмүктэринэн, быраас Венера Ива­­новна өттүттэн, киһиэхэ хааны кутуу бэрээдэгин чопчулуур үгүс бирикээстэр кэһиллибиттэрин ту­һунан этиллэр. Ол курдук, 1985 сыллаахха тах­сы­быт 700 нүөмэрдээх ССРС доруобуйаҕа харыста­­бы­лын министиэристибэтин бирикээһэ (“О мерах по дальнейшему предупреждению осложнений  при переливании крови, ее компонентов, препара­тов и кровезаменителей”), 1994 сыллаахха тах­сыбыт 170 нүөмэрдээх Российскай Федерация до­руобуйаҕа харыстабылын министиэристибэтин бирикээһэ (“О мерах по совершенствованию про­филактики и лечения ВИЧ-инфекции в Россий­ской Федерации”) кэһиллибиттэр.

Манна олоҕуран, бу буолбут быһылааҥҥа, бы­раас буруйа толору дакаастанна дии саныыбын, онон сөптөөх быһаарыыны суут ылынара хаалла.

Судьуйа. Чэ, аны буруйданааччы, Венера Ива­новна, тиһэх тылгын эт.

Венера Ивановна. Бу суукка, көрөргүт курдук, мин адвоката суох кэлэн олоробун. Тоҕо диэ­тэххитинэ, судаарыстыба бэйэтэ бэйэтин суут­таабат буоллаҕа дии. Тоҕо судаарыстыбабыт би­һиги біґµілэгэр хаһан даҕаны көстүбэтэх ВИЧ ыарыылаах киһи кэлэрин бопсубата? Биитэр, кэ­лэригэр кыайан мэһэйдэспэт буоллаҕына, би­һигини, олохтоохтору, ол ыарыытыгар сутуйар дьа­йыытын күөмчүлүүр дьаһалы ылбата, ситэ ба­­лыыһабытын хааччыйбата? Тиһэҕэр тиийэн, мин, түҥкэтэх тыа сирин бырааһа, туох кыаҕым тиийэринэн, тугу сатыырбынан бэйэм үлэбин оҥо­ро сатаабыппын, эһиги бу, ол судаарыстыба бэ­рэстэбиитэллэрэ буоллаҥҥыт, сууттуу олороҕут. Маннык быһылааҥҥа эһиги бэйэҕит түбэспик­кит буоллар туох диэн быһаарыныа эбиккит буолла…

Борокуруор. Венера Ивановна, хас биирдии идэ­лээх киһи бэйэтин үлэтин толору үлэлиэхтээх…

Венера Ивановна. Мин эһиги тыл этэргити­гэр утары саҥарбатаҕым, истибитим… Эн сөп­кө этэҕин, киһи бэйэтин үлэтин толору үлэ­лиэх­тээх диэн. Мин үлэм – дьон олоҕун быы­һааһын. Ньургуһун хаанын группата биһиги дэ­риэбинэбитигэр көстөрө уустук. Быһылаан буолар күнүгэр ол кутуллуохтаах хаан ыарыылааҕа бил­либит даҕаны буоллун, мин Ньургуһун олоҕун быыһыыр инниттэн син биир ол хааны кутуом этэ дии саныыбын… Бу олорооччулартан хайаҕыт эдэркээн кыыс тыыныгар турарга сананыа эбитэ буолла? Бэйэҕитигэр тирээн кэллэҕинэ, хайаҕыт суруллубут сокуону тутуһуо этэй, хайаҕыт сирдээ­ҕи сиэринэн сирдэтиниэ этэй? Миигин суут­туох­хут иннинэ ону бэйэҕитигэр быһаарыныҥ… (оло­рор).

Судьуйа. Билигин суут быһаарыныыны ыла тахсар.

Сэкирэтээр. Встать! Суд идет!

Бары тураллар. Быыс сабыллар.

 

Бэһис көстүү

 

(Уонча сыл ааспыт). Ааны тоҥсуйар тыас иһил­­лэр. Сабыылаах быыс иннигэр сааһырбыт көрүҥнээх Лүүсэ тахсар, ааны арыйар. Венера Ивановна кыһыҥҥы таҥастаах киирэн кэлэр.

Венера Ивановна. Дорообо, Лүүсэ!

Лүүсэ. Ээ, Венера Ивановна, дорообо! Киир-киир! Хайа, төһө бэркэ айаннаан кэллиҥ?

Венера Ивановна (хотулардыы унаарытан). Этэҥҥэ. Баатаҕайтан көтөрбүтүгэр тардылла сы­рыттыбыт. Бэтэрээ эҥэр суол судургу буоллаҕа дии. Илдьиккитин тутаат бу кэллим…

Лүүсэ. Аа, ити Ньургуһун ыҥыртарбыта… Мөл­төөн сытар… Быйыл бэйэбин кытта кыс­тата аҕалбытым. Бу иннинэ наар куоракка олор­бута. Эмтэнэригэр онно табыгастаах буолан кы­бартыыра атыыласпыта. Бүөтүрүм, били суут кэн­ниттэн биэс сыл буолан баран, анараа дойду­га аттаммыта. Кыра кыыспынаан иккиэйэх эрэ олорбуппут төрдүс сылыгар барда…

Быыс кэнниттэн Ньургуһун хаһыытыыра иһил­лэр.

Ньургуґун. Ким кэллэ?

Лүүсэ. Оо, дьэ хотуммут уһуктубут… Венера Ивановна кэллэ! (Уонна ыалдьытыгар туһаа­йан). Чэ, киир, көрүс…

Лүүсэ тахсан барар. Быыс арыллар. Сыанаҕа орон турар. Ороҥҥо дьүдьэйбит, кубарыйбыт көрүҥнээх Ньургуһун сытар.

Ньургуһун. Аа, кэлбиккин эбит дуу?… Дьэ, бу сытабын. Тугу абыраабыккын көрөн астын. Ыарыым сиэн бу айылаах кэбилээтэ. Оронтон сатаан турбат буолан сытабын.

Венера Ивановна. Ыҥырбыккын истэммин хо­туттан айаннаан кэллим…

Ньургуһун. Туохха ыҥырдым диэ… Өлүөм ин­нинэ эн биэрбит, салҕаабыт олоххун хайдах дьа­һа­нан олорбуппун кэпсээри. Били балыыһаттан тө­лөппүт харчыбынан куоракка кыбартыыра ылан бараммын мин дьэ көрүлээтим ээ онно! Бу уонча сыл иһигэр эдэр уол бөҕөтүн ыарыыбар сутуй­д­ум, бадаҕа… Акаарылар! Кылгас дьууппалаах, бэ­лэм “хааталаах” дьахтар имнэниэн эрэ кэрэх, хараач­чы иирэн хаалаллар, атыырҕаабыт ыттар кур­дук үөрүнэн эккирэтэллэр этэ. Мин даҕаны, мии­гин бырахпыт Болоттон иэстэһэн, биир дьах­тар бу орто дойдуга амсайыахтаах амтанын дуоһуйа амсайдым ээ! Ха-ха-ха!

Венера Ивановна. Оо, дьэ, Ньургуһун! Аата, аньыы­тын баҕаһын! Хайдаҕын да иһин, уонча сыл олоххун уһаттаҕым дии… Ама мин эйиигин маннык кэбилэннин диэн быыһаабыт үһүбүөн!

Ньургуһун. Бээ, тохтоо! Ситэри иһит! Өйдүүгүн дуо, мин оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына эн кэлэҥҥин биһиэхэ, кыргыттарга, лекция ааҕар этиҥ дии? Уолаттары кытта, ситэ-хото иликки­ти­нэ, сылдьыһымаҥ, ол-бу ыарыыттан сэрэх­тээх буоларга презервативынан туһаныҥ диэн. Дьэ ол үөрэххэр бэйэлээтэр бэйэҥ уолгун ситэ үөрэппэтэххин ээ…

Венера Ивановна. Аа?! Туох диигин?!

Ньургуһун. Да, да! Эн уолуҥ Былаадьык эмиэ мин хоонньубар хонон турардаах! Өссө, ам­таһыйан, хаста даҕаны кырыммыта! Уонча сыл аҕа дьахтары бас билэриттэн харыс үрдээбит курдук сананар быһыылааҕа. Истигэнэ сүрдээх этэ – эрэһииҥкэлээх астыммаппын диэбитим иһин, мин баҕабын толорон, төрүт харыстамматаҕа. Билигин даҕаны туохха тиксибитин билээхтээ­бэккэ сырыттаҕа! Миигин Чолбон сулуһум диэн ааттыыра… Ха-ха-ха!

Венера Ивановна (кулгааҕын бүөлэнэр). Бүт! Түксү! Саҥарыма!

Ньургуһун. Иһит! Бу мин көрдөөн ылбыт ыарыым буолбатах! Атыттар тоҕо матыах­таах­тарый?! Эн эмиэ тигис! Миигин быыһаабыт, абы­раабыт курдук санаммытыҥ кураанаҕы кууста­ҕыҥ буолуо! Эн инникигин мин эмиэ сарбый­дым ээ! Уолуҥ, аҕыйах сылынан, мин кэппит киэп­пин кэтиэҕэ, көрөөр даҕаны! Маннык эмиэ сытар буолуоҕа! (Венера Ивановна куотан тахсар. Кэнниттэн Ньургуһун хаһыытыы хаалар).  Кэһэй! Кэһэй! Кэһээ-эй!

Быыс сабыллар.

 

Анатолий Слепцов

«Чолбон» сурунаал №10 2017

Добавить комментарий