Суруйааччы хараҕынан көрдөхпүнэ

(Учуонай уонна суруйааччы В.И. Пестерев 65 сааһын көрсө)

Саха литературатыгар олох бары эйгэтиттэн суруйар-айар дьоннор кэлэллэр. Ол дьоммут тоҕо эрэ, бары үтүктүспүт курдук, олус дьоҕурдаах уонна илии тутуһуннарбат үлэһит буолаллар. Олортон биирдэстэринэн суруйааччы Владимир Ильич Пестерев буолар диирим бары өттүнэн оруннаах.
1980 сыллар ортолоруттан диэххэ дуу, Владимир Пестерев диэн Саха сирин авиациятын историятыгар сүрдээх сонун ыстатыйалары, очеркалары нууччалыы тылынан суруйар, би­һирэбили ылан эрэр, хаар­тыскаларга өрүүтүн лүөтчүк фор­ма­лаах, чараас мичээрдээх эдэркээн киһи көстөр буолбута.


1994 сыллаахха Россия Суруйааччыларын со­йууһугар чилиэ­нинэн ылыллыахтаахтар сайабылыанньаларын кө­рүү буолбута, олор ортолоругар Владимир Пестерев баара. Чилиэн бы­һыы­тынан куоластааһыным бастакы хардыыта буолан ону өйдөөн хаалбыппын. Владимир Ильич онно даҕаны ботуччу үлэлэрдээх, элбэҕи суруйбут, кинигэлэрдээх киһи кэлбитэ. Оччолорго бу Пестерев, арааһа, Саха сирин авиациятын историга буолсу дии санаабытым.
Күн-дьыл ааһан испитэ. Биһиги кэммит бөдөҥ личностара профессор Георгий Прокопьевич Башарин, историктар Гаврил Георгиевич Макаров, Егор Егорович Алексеев, норуодунай суруйааччы Василий Семенович Яковлев–Далан олохторун тиһэх сылларын кирбиилэригэр олус күүскэ үлэлээбиттэрэ, ис­тория боппуруостарыгар, ордук Гражданскай сэрии уонна 1937–1938 сыллардааҕы политическай репрессиялар тустары­нан урут суруллубатах чахчылары арыйан монографиялары, ки­нигэлэри суруйбуттара. Далан кырдьыгы этэр тыла-өһө Саха сирин үрдүнэн ылыннарыылаахтык дуораһыйбыта. Ону сэргэ санааны көҥүллүк этии кэмэ кэлэн, кырдьаҕас историктарбыт өр сылларга хаатыйаланан сылдьыбыт санааларын-оноолорун эппиттэрэ, чахчылары хайдах баарынан кэрэһэлээбиттэрэ. Аны кэлэн санаатахха, ол чулуу дьоммут сөпкө даҕаны кылгас кэрчик кэми мүччү туппатахтар эбит.

1985 сылтан саҕалаан, 1990 сыллар бастакы аҥардарыгар норуоппут биллиилээх дьонноро – норуодунай суруйааччылар Софрон Данилов, Далан араас сылларга быһыта тыытыллан хаалбыт сахабыт ли­тературатын историятын хайдах курдук үчү­гэйдик А.Е. Кулаковскайтан, А.И. Софронов­тан, Н.Д. Неустроевтан, В.В. Никифоровтан–Күлүмнүүртэн саҕалаан илбээн-холбоон биэр­дилэр этэй? Кинилэр биир кэлим тиһилик­тээх саха литературатын историятын сүрдээх кыл­гас кэм­ҥэ абырахтаан биэриилэ­рэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ суверенитеты биллэрим­мит өрөгөйдөөх күннэ­ригэр-дьыл­ларыгар хай­дах курдук туһалаата этэй?! Ин­нибитигэр бы­һаарыыны эрэйэр үгүс боп­пуруостар халыҥ кэккэлэргэ ньимийэн ахан тураллара.
Ити кыһалҕалаах кэмҥэ төрөөбүт норуот­тарыгар туһалаабыт ахан дьоммут утуу-субуу кэриэтэ олохтон туорааһыннара үгүспүтүн са­наар­ҕаппыта, аҕа табаарыстарбытын олус­тук суох­таабыппыт, аһыйбыппыт.
Бэйэм туспунан эттэхпинэ, тула көрөр ки­һим историк Василий Николаевич Иванов уон­на тыл үөрэхтээҕэ Петр Алексеевич Слепцов эрэ хаал­быттара, кинилэр биһиги ити ааттаан аһар­быт үтүөкэннээх историктарбыт, төлөннөөх пуб­ли­цистарбыт олоххо бииргэ аргыстаспыт до­ҕотторо этилэрэ.
Саха норуотун историятын сиэрдээхтик са­ҥалыы көрүү, чинчийии, историческай суол­та­лаах докумуоннары булаттаан көтөҕүү, олору үөрэтии уталытыыны эрэйбэт соруктара биһи­ги интеллигенциябыт иннигэр тураллара. Кыһал­ҕа ол курдук улахана. Киммит ону силбиэй-хол­буой – саха норуота бүттүүнэ туһанарын уонна итэ­ҕэйэрин, кырдьык да маннык эбит ээ диэн ылынарын курдук?! Бу ыгыылаах, кич­чим кэмҥэ историк, чинчийээччи, пуб­ли­цист, документа­лист-суруйааччы Владимир Ильич Пестерев, Саха сирин авиациятын ис­то­рия­тын үөрэ­тииттэн тосту өҕүллэн, саха норуотун бүттүүнүн историятын үөрэтиигэ-чинчийиигэ аата-суола иһиллэр буол­бута үгүс­пүт санаатын-оноотун көтөхпүтэ. Ону би­һиги үтүөкэннээх историктарбыт мөккүспүт мөк­күөрдэрин салҕааччы уонна ону ситэрэр-хоторор, саҥалыы таһымҥа таһаарар киһи көстүөх курдук буолла диэн күлүкпүтүгэр им­нэммиппит. Сыыстарбатахпыт.
Кэлиҥҥи кэмҥэ Владимир Ильиһи кыта­ры дөрүн-дөрүн көрсөбүн, тыл-өс бырахсан, кыл­гастык да буоллар ис санаабыт сүрүн туһаайыытын билсэн ааһарбыт баар суол буоллаҕа дии.
Биир оннук көрсүһүүгэ Владимир Ильич бу курдук эттэ:
– Доҕоор, Сэмэн, Саха сиригэр буолбут ­Граж­данскай сэрии сылларыгар өлбүт-өлөрүллү­бүт дьон­нор ахсааннарын чуолкайдыырга үлэ­лээн эрэ­бин… – диэтэ.
Ону мин үөрэ иһиттим. Билэбин ээ, бу чуол­кайдыырга олус ыарахан боппуруоһунан буо­ларын. Өйдүү­бүн ээ, К.К. Байкалов кэлэн М­а­ни­фест таһаарыар диэри төһөлөөх үгүс дьон­нор суут­таммакка, буруйдара-буруйа суох­тара да­каас­­таммакка, боротокуолларга киир­бэккэ ытыл­лыбыттарын… Ону ирдэһии тустаах киһиттэн тө­һөлөөх күүһү-күдэҕи, күнү-дьылы эрэйэрэ буо­луой?! Дьокуускай аар туманынан оргуйа турара… Кини буоллаҕына кыл тыынынан На­циональнай архыыпка тии­йиэхтээх. Доҕор суру­йааччыбын аһына са­наатым, ол эрээри эмиэ да үөрдүм, ол аата суолталаах докумуону буллаҕа, биһиги билбэт чахчыбытын арыйдаҕа диэммин… Үөрбүтүм да, хомойбутум да тас дьүһүммэр соч­чо-бачча оонньообот киһи кини туһунан итин­ник санаан ылбыппын хантан сэрэйиэ буоллаҕа түбүккэ түһэ сылдьар Владимир Пестерев… Дьо­куускайбыт туманнаах уулуссатын устун талыр ойо тураахтаатаҕа дии, историческай кырдьыгы ирдэһэр туһуттан.
Өссө маннык түгэн баар. Владимир Ильич­кэ махтанардаахпын, бүттүүн суруйааччы аймах аатыттан. Ол маннык. Кэлиҥҥи үс сылга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Саха си­рин норуоттара Аҕа дойду көмүскэлигэр кил­лэр­сибит кылааттарын эпопеятын адьас саҥа­лыы сырдатыыга үс улахан кээмэйдээх, өҥ­нөөх хаар­тыскалардаах, үтүмэн элбэх до­­ку­муон­нардаах фотоальбомнар түһүмэхтэрэ бэ­­чээт­­тэ­нэн таҕыстылар. Ол ки­ни­гэлэри илии­лэригэр туппут дьон-сэргэ абы­­ранна ахан, үбүлүөйдэр кирбиилэригэр ол кинигэлэри ту­һан­нылар. Бу дьоһуннаах кини­гэлэр Саха Өрөс­пүүбүлүкэ­тин салалтатын үбүлээһининэн та­ҕыс­тылар. Тү­мэн оҥоруута, редакциялааһы­­на, маты­ры­йааллары чуолкайдааһын, чахчыла­ры түмэн биэ­рии түбүгүн-садьыгын үллэсти­бит дьон­нор­тон биирдэстэринэн Владимир Ильич буолар.
Ити кинигэ-альбомнарга бүтэйдии ым­сыы­рарым да, чугаһыыр кыаҕым ханан да суоҕа. Урукку итинник таһаарыыларга са­ха фронтовик суруйааччыларыттан биир-икки эрэ киһибит хаар­тыската кыбыллара. Өй­дөөн-санаан көрүөҕүҥ эрэ: кимнээх бө­рүөнү ыстыыкка тэҥнээбиттэрэй, кимнээх өлө-тил­лэ фашиһы утары кыргыһа-кыр­гыһа айбыт айым­ньыларын уотунан кырбаһар фрон­нар­тан ыып­пыттарай, кимнээх фронт уонна тыыл биир санаалаах буолууларын хоһоонунан, поэ­манан, суруктарынан өйөөбүттэрэй?! Сэ­рии сылларынааҕы кинигэлэри суруйбуттар – биһиги суруйааччыларбыт этилэрэ дии! Оннук эбит буоллаҕына, саха норуотун Аҕа дойду Улуу сэрии­тин кэминээҕи байыаннай историяты­гар биһиги суруйааччыларбыт то­ҕо киириэ суох тустаахтарый диэн өр сыл­лар­га иитиэхтээ­бит санаабын Владимир Пес­терев­кэ быктарбы­тым, билэрим кини бу аль­бом-кинигэлэри оҥо­рууга кылаабынай оруол­лааҕын.
– Кырдьык даҕаны… Сөпкө этэҕин. Маты­ры­йааллары киллэрэ оҕус… мин өйүөҕүм, – диэбитэ.
Бу олохпут кырдьыгар тирэммит санаабын кинигэлэри оҥорбут историк-кыраайы үөрэ­тээччилэр Егор Шишигин, Прокопий Угаров уон­на Владимир Пестерев өйөөбүттэрин түмү­гэр – 25 саха буойун суруйааччыларын хорсун быһыы­ларын атытан биэрэр киирии тыл­лаах, биографияларыттан бэриһиннэрии­лээх хаартыс­калара Улуу Кыайыы фотоаль­бомнарыгар кии­рэн үйэтитилиннилэр. Ити иһин суруйааччы аймах аатыттан Владимир Ильич Пестеревкэ махтанабын – дьонуІ өс­сө бу боппуруос-туруор­сууну ис хоһоонун ди­риҥэппиттэр – Суру­йааччы Сэмэн Тумат тус бэйэтин архыыбыттан диэн дорҕоонноохтук кинигэлэрин тиһэх страницатыгар бигэр­гэп­питтэр. Итини мин – идэлээх дьон идэлээх киһини убаастааһыннарын көстүүтүнэн ылы­набын. Кинилэр өйөөннөр бу 21-с үйэҕэ саха фронтовик суруйааччылара саха норуотун Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы ис­ториятыт­тан маппатылар эбээт!
Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 380 сылын көрсө, оруобуна биэс сыллааҕыта, “Ру­ко­водители Республики” диэн кинигэ тү­мүл­лэн-суруллан бөдөҥ үлэ быһыытынан бэ­чээттэнэн тахсан Өрөспүүбүлүкэбит күнүгэр тар­ҕа­тыллыбыта, онно дьон-сэргэ тарбах тии­йэ­ри­нэн түспүтэ. Ол курдук норуот история кырдьыгар наадыйыыта улахан эбит этэ. Бу кинигэ оҥоһуллуутун сүрүн түбүгүн эмиэ Владимир Ильич сүкпүтэ. Ол кинигэҕэ мин эмиэ тииһиммитим. Кинигэ бастакы илииһин ары­йааппын кытары, үірбүт санаабар эбитэ буолуо, Далан көстөн кэлэргэ дылы буолбута. Тыыннаах бэйэтэ баара эбитэ буоллар – бу кинигэ тахсыбытыгар кини бастакы үөрүөхтээх этэ, тоҕо оннугуй диэтэххэ, Тыгынтан саҕалаан саха дьоно историябыт ситимигэр тиһиллэн дьэ киһилии киллэриллибиттэриттэн. Саха судаарыстыбан­най өйүн-санаатын бэйэтин кэмигэр оонньотон ааспыт дьоннортон биирдэстэрэ этэ буоллаҕа Тыгын Дархан – Далан сүдү историческай рома­нын геройа!
Хайа баҕарар суруйааччы историческай чах­чы­лары чуолкайдыыр кыһалҕаҕа кэтиллэ түһэрэ диэн баар суол буоллаҕа. Оннук түгэҥ­ҥэ мин Владимир Ильичтиин төлөпүөнү­нэн кэпсэтэн кы­һалҕабын быһаартарабын, ону кини лоп-бааччытык ыйан-кэрдэн, наадыйар чахчым хан­нык, ким ыстатыйатыгар баарын этэн биэрэн абырыыр.
Урут-уруккуттан суруйааччылары историктар өйөөччүлэр, кинилэр кырдьыктарын таһаа­раач­чылар. Кинилэр ыксаҕар баар буоллах­та­рына эрэх-турах сананаҕын. Владимир Пестеревкэ сөбүлүүрүм диэн баар: кини аҕа кө­лүөнэ историктарбыт тыырбыт суолларын салгыы кэ­ҥэтиигэ туруммута. Ону туохха олоҕуран этэ­ҕин диэтэхтэринэ, хас да сыллааҕыта “История в лицах” кинигэни суруйан таһаарбытыгар ти­рэҕирэбин диэх этим. Ити кинигэтэ биһирэ­нэн үөрэх программатыгар киллэриллибитэ даҕа­ны кэрэһэлиир, тугу этэрбин.
Мин даҕаны аҕыйаҕа суох кинигэни түмэн оҥорон таһаартарбыт буоламмын ити харах­ха быраҕыллыбат үлэ хайдахтаах күүһү-күдэҕи, күндү бириэмэни ыларын бэркэ диэн билэ­бин. Ити этэрбин чиҥэтэр туһуттан Владимир Пестерев айар үлэтин кэрэһэлиир ыс­пы­раап­кат­тан дьоҕустук холобурдуубун. Онно этил­либит: “Автор 4 монографий (тираж 3300), 9 научно-популярных книг (тираж 73700), 1 учебника, переизданного второй раз (тираж 3600), 9 учебно-методических пособий (ти­раж 2150, из­данных тиражом 85750 экз.). Общий тираж изданных в сооавторстве книг и фотоальбомов составляет 133150 экз.”, – диэн ити курдук официальнай докумуоҥҥа ыйыллар. Балысхан үлэ. Владимир Ильич төрөөбүт норуотун кө­мүскэлигэр, кини чиҥ историялаах буолары­гар кил­лэр­сибит тус бэйэтин кылаатын сорҕотун эрэ ити эридьиэстээтим. Итиниэхэ суруй­бут ыс­татыйаларын, периодическай бэчээккэ биэр­бит интервьюларын, араадьыйанан, тэлэ­биисэринэн оҥортообут этиилэрин сыһыары тутан көрдөххө биир киһи үлэлиирин үлэлээ­бит киһинэн буолар.
Владимир Пестерев идэтинэн – лүөт­чүк-инженер. Саха сиригэр кэлбит бары сө­мө­лүөттэринэн көппүт ахан киһи. Интэ­риэһинэ­­йэ баар – 10 тыһыынча чаастаах көтүү­нү оҥор­бу­та. 36 төгүл улахан мүччүргэннээх көтүүлэ­ри то­лорон тыыннаах ордубута. 10 тыһыынча чаас­таах саахалланыыта суох көтүү­нү Тойон Та­ҥара, арааһа, биһиэхэ историк, чинчийээч­чи быһыытынан Владимир Ильиһи буһаран-хатаран биэрээри өйөөбүт-убаабыт быһыылаах дии са­ныыбын ээ, сорох ардыгар, уонна тоҕо эрэ ити санаабын итэҕэйиэхпин баҕарабын.
65 сыллааҕыта Томмот оройуонугар, билиҥ­ҥинэн эттэххэ, Алдан оройуонун Бөллөөт диэн нэһилиэгин Убайаан диэн сэлиэнньэтигэр күн си­рин көрбүт, Россия Суруйааччыларын со­йуу­һун чилиэнэ, историческай наука кандида­та, Дьо­куускайдааҕы летнэй-техническэй учили­ще­ны туруорсан астарбыт, уларыйыылаах-тэ­­лэ­ри­йии­лээх кэмнэргэ историк быһыыты­нан тахсыы­лаахтык, тэтимнээхтик үлэлээбит киһибит, бил­лиилээх публицист Владимир Ильич Пестерев айар үлэтин үгэнигэр сылдьар. Кини олоҕун бу дьоһуннаах кирбиити­гэр хоннохтоохтук дайбаан, үтүмэн үгүс үлэни үмү­рүтэн тиийэн кэллэ. Ону Владимир Ильич сахатын норуотугар көмүскэли тэрийэр ту­һуттан оҥордо диэн өйдөбүллээхпин уонна аҕа саастаах киһи сиэринэн, олох оонньотор хан­нык даҕаны ыардарыттан иҥнэн-толлон турума, үлэ­лээбитиҥ курдук үлэлии тур, айбытыҥ кур­дук айа тур диэн алгыыбын!

Сэмэн Тумат,
саха норуодунай суруйааччыта

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий