«Тапталым чараҥа – мин дьоллоох күннэрим туоһута…» баалаама, хатыҥыам

Сэгэрбин кэтэспит хатыҥым анныгар

Мин кэллим уон сылы аһаран бараммын,

Хатыҥмыт барахсан кырдьары билбэккэ

Чэлгийэ тураргын көрөммүн үөрдэхпиэн.

Кырдьары билиммэт тапталбыт туоһута

«Ааспыты мэлдьэһэр сатаммат» диир курдук,

Сүүһүнэн күөх солко сэбирдэх лабаата

Үрдүбэр сипсийэ суугунуур курустук.

 

Суохтаама, хатыҥым барахсан, доҕорбун –

Бэйэм да ахтабын кинини олустук,

Сэгэрим кэриэтэ истиҥник санааммын

Эйиигин көрсөөрү мин кэлэн турдаҕым.

 

Баалаама, хатыҥыам, буруйум суох этэ:

Соҕотох кэлбиппин муодаргыы көрүмэ,

Уон сылы мэлдьитин доҕорум уонна эн

Сүрэхпэр этигит – эрэниий эн миигин.

 

Тапталбын, эйиигин бу сыллар тухары

Умнубут, таҥнарбыт мин айыым суох этэ:

Ол иһин олохпор ыарахан да чаастар

Эйиэхэ тапталтан кыйданан чэпчииллэр.

 

Бараары тураммын эйиигин алгыыбын:

«Хаһан да кырдьыма, кэхтэри билимэ,

Тапталым чараҥар эн баарыҥ тухары

Эдэр саас кэрэмэс кэрэтэ эргиллиэ».

 

 

Дорообо, тапталым чараҥа!

 

Дорообо, тапталым чараҥа,

Мин дьоллоох күннэрим туоһута,

Кэллим дии, эйиигин көрсөөрү,

Кэрэттэн кэрэбин кэриэстии.

Ол сайын доҕорум биһиги

Ахтыһыы диэн тугун билбиппит.

Көрсүһүү үөрүүтүн-көтүүтүн

Өйдүүгүөн, чараҥым, көрбүккүн?

 

Көрбүтүҥ, чараҥым, барытын:

Арахсыы умаппыт тапталын,

Куустуһуу, уураһыы суоһуттан

Хатыҥнар тэтэрбит түөстэрин…

 

Дьоллоох да этибит тапталтан

Эн эдэр хатыҥыҥ анныгар,

Сэбирдэх, сибэкки сытынан

Доҕорум туймаара сууммута…

 

Ол кэмтэн эн өссө күндүгүн

Сүрэхпэр, мин Аммам чараҥа,

Өйдүүрэ буолуо дуо, эйиигин

Мин иэйиим муоратын кубата?

 

Кэлбитим эйиэхэ соҕотох

Бу сайын оһуохай кэмигэр,

Ааспыты бу баардыы тириэрэ

Сүрэҕим күүскэ да тэбэрэ…

 

 

Күөлтэн туман көтүүтэ…

 

Эйиэхэҕэ тиэтэйэн,

Эдэр сааспын эргитэн

Сүрэх күүскэ тэптэҕиэн,

Долгуйбута күүстээҕиэн.

 

Үрүҥ түүммүт үүнүүтэ,

Күөлтэн туман көтүүтэ

Көрсүстүбүт эн биһи

Үөрэ-көтө эн дьиэҕэр.

 

Баҕар, иккиэн олоххо

Урут дьоло суох да буолуох –

Көрсүһүүбүт дьоллуор,

Эрэниэххэ дьылҕаҕа.

 

…Кууһа түстүҥ, уураатыҥ –

Умуннардыҥ барытын,

Тапталбынан хардардым,

Тырымнайыам, туймаартыҥ…

 

 

Мин сахам сайына

 

Эмиэ дьэ, мин эбэм үрдүнэн

Үөр туман үөр куба кэриэтэ,

Үөрдүһэн бүрүйэ көппүтэ

Сүрэхпин олус да үөртэҕэ.

 

Бу маннык үтүөкэн түүннэри,

Бу маннык кэрэмэс кэмнэри

Бэлэхтээн ааспыккар, сайыныам,

Муҥура биллибэт махталым.

 

Минньигэс түүл тэҥэ көстөөтүн

Күрэнэн эрдэҕиҥ, сайыным,

Хайыамый, эн баран эрдэҕиҥ –

Мин кыайан туппаппын, хааллаҕым.

 

Быйылгы аҕалбыт кэһиигин:

Уйгугун, быйаҥҥын, кэрэҕин

Кыһыны быһа мин өйдүөҕүм,

Эн эһиил кэлэргин күүтүөҕүм.

 

Өйдүүрүм, көһүтүүм күүһүгэр

Бэл кыһын тымныыта бэриниэ –

Бар дьонум түбүктээх үлэҕэ

Күөх сааһы, эйиигин ыралыа.

 

Мин сахам сайына минньигэс,

Туохтан да ураты эриэккэс,

Дьэ, ханнык туора сир кэрэтэ

Киниэхэ тиийиэҕэй, тэҥнэһиэй!

 

 

Олох да маннык буоллаҕа

 

Эмискэ ньирилээн-ньиргийэн

Тиийэн кэллэ этиҥ тыаһа тиҥийэн –

Тула барыта ытылла түстэ,

Күүстээх тыалтан күөрчэхтии эргийдэ.

Уу чуумпуга нуктаабыт хомустар

Уһугуннулар соһуйан,

Сууллуохча суугунаһан,

Саҥарсар курдуктар айманан.

 

Көрөн турбут көмүс күммүт

Хара былыт кэтэҕэр күрэннэ,

Күн сырдыгын төрүт мэлдьэһэ

Хараҥа күлүк күөлгэ түстэ.

 

Арай этиҥҥэ, силлиэҕэ үөрэ

Эрэһэ долгуннартан мундулары

Кыыртыы кымаахтаан ылаары

Кылбаҥныыр тыыраахы үөрэ.

 

Сотору ардах ааһыа –

Күммүт сырдыгын ыһыа,

Уу чуумпуттан уоскуйан,

Туруохтара хомустар хоҥкуһан…

 

Олохпут да бу маннык буоллаҕа:

Уу чуумпутук устар күннэрдээх,

Аймыыр айдааннаах чаастардаах –

Ол оннук айылҕа барахсан айдаҕа.

 

 

Сайыммын сайыһан

 

Иһэр, иһэр силбигинэн сиэллэрэн,

Хаһыҥынан айаннатан,

Көмүс күһүн илэ бэйэтинэн

Көччөх кус кынатынан сапсынан.

 

Көтөр, көтөр күрэнэн

Самаан сайыммыт барахсан,

Тэлээрэр сэбирдэххэ хатаастан

Алааспыттан, тиэргэним иһиттэн…

 

Кэлиэ, кэлиэ эһиил эмиэ

Сайыным кэҕэ кэрэ саҥатынан,

Тэбиэ, тэбиэ оччоҕо күүскэ

Сүрэҕим үөрүүттэн уйадыйан…

 

Күһүн ахсын маннык хартыына

Уларыйбат эбээт, хатыланар,

Ол эрээри сырыы ахсын аймана

Атаарабын сайыммын, син биир сайыһа.

 

Таптал түүнэ

 

Сырдык күн түннүккүн кууспалаан

Сарсыарда буолбутун сипсийдэ,

Арахсыы ааммытын тоҥсуйан

Атаарсар кэм кээлтин биллэрдэ.

 

О, тоҕо аһыммат үрүҥ түүн,

Түргэнин тыкпыта саҥа күн –

О, тоҕо кылгаһай көрсөрбүт,

Тапталтан туймаарар үөрүүбүт?

 

Барыахпын баҕарбат бэйэбин

Көрдөһө көрөҥҥүн аймаама,

Эйиэхэ, эн дьиэҕэр хаалыаҕа

Мин дууһам, сүрэҕим аҥара.

 

О, тоҕо кылгаһай үрүҥ түүн –

Билбэккэ хааллыбыт бүппүтүн,

Минньигэс түүл тэҥэ бу түүммүт

Көстөөтүн сүппүтэ, о, сүрүн?

 

Үүнүөхтээх көрсүһэр күммүтүн

Туохтан да долгуйа күүтүөхпүт,

Тапталбыт кэрэмэс кэмнэрин

Эн биһи үйэ-саас өйдүөхпүт.

 

 

Тус-туспа суолунан барыахтан…

 

Муус тымныы тылынан тамнаһан

Хардары «быраһаай» дэспиппит,

Тапталтан тахсыбыт ол айдаан

Сыһыаммыт кэрэтин киртиппит.

 

Тус-туспа суолунан барыахтан

Ыйдаҥа дууһабын долгуппат,

Кытылга соҕотох хаамыахтан

Сибэкки сүрэхпин үөрдүбэт.

 

Анныгар дьолломмут хатыҥмыт

Лабаатын барытын санньыппыт,

Тапталбыт биһигэ чараҥмыт

Ырыаһыт чыычааҕын саһыарбыт…

 

Ханнаҕын, ханнаҕын, аналым,

Алҕаска үргүппүт чыычааҕым?..

Көмүһүөм, төннүүй дуу, чараҥҥар,

Көрдөһөр, ааттаһар аҥаргар…

 

Тус-туспа суолунан барыахтан

Сибэкки сүрэхпин ыллаппат,

Кытылга соҕотох хаамыахтан

Ыйдаҥа дууһабын долгуппат.

 

 

Дьылҕабыт бэлэҕэ

 

Мин билбэппин

Тоҕо эйигин көрсүбүппүн,

Дьолбор дуу, сорбор дуу

Эйигинниин өйдөспүппүн.

 

Мунаара, саарыы барбатаҕым

«Эн кэлээр, күүтүөм», – диэбиккэр,

Сүрэҕим сүр күүскэ тэбэ-тэбэ,

Киирбитим дьиэҕэр бэс ыйын түүнүгэр…

 

Умнубаппын ол үрүҥ түүнү –

Сырдаабыта дууһам, ыллаабыта сүрэҕим,

Санньыар санаабын үргүппүтүҥ,

Имэрийэн, илбийэн иэйиим чэчирин тириэрбитиҥ…

 

Ол иһин истиҥник да саныыбын:

Эйиигин соһуччу чуп-чугас буолбут киһибин,

Эн сырдык ааккын харыстааммын

Ааһар ыллыккын ырааҕынан тумнабын.

 

Оо, умнуом дуо, хаалбыт,

Алҕас батыспыт ыллыктарбын,

Миигинниин буолбакка,

Эн атынныын хаампыт алааһыҥ аатын?..

 

…Урукку олохпут умнулларын туһугар,

Кыракый дьиэбит эһээхэй оҕо эйээриитинэн киэргэйдэр,

Эрэнэбин эбээт, сэгэриэм, истиҥ иэйиибитигэр,

Саҥардыы тыллыбыт мутукчалыы кэскилбит чэлгийэригэр!

 

Сэмэн Капитонов,

Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ

 

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий