“Айар үлэм саҕаланыаҕыттан халыыпка киириэхпин баҕарбатаҕым…”

(Прозаик уонна драматург И.И. Иннокентьев 60 сааһа)

Бастакы арыйыы

Устудьуоннуу сырыттахпытына, Ньурба ­ты­йаа­тырын режиссера Юрий Макаров «Дьай. Имэҥ. Дьол» испэктээкилэ көрөөччү дьүү­лү­гэр тахсан, тута дьон сэҥээриитин ылбыта. Пре­подавательбит ити туруорууну көрөрбү­тү­гэр, ыры­тан суруйарбытыгар уонна айымньы­тын булан ааҕарбытыгар сорудахтаабыта. Иван Ин­нокентьев диэн нууччалыы суру­йар су­ру­йааччы­ны аан бастаан бэйэбэр итин­ник арый­бытым. Ис­пэктээкил чахчы күүс­тээх этэ. Оттон суруйааччы «Некто и Некий» ки­нигэтэ – олус интэриэһинэй, үгүс кистэлэҥ­нээх, таайтарыылаах, умсугутуу­лаах буолан биэр­битэ. Бибилэтиэкэттэн ааптар ис­пэк­тээ­килгэ киирбит айымньылара түмүллүбүт «Не­кто и Некий» кинигэтин уларсыбытым. Эл­бэх киһи уларсан буолуо, балачча имил­либит, эргэрбит этэ. Ол гынан баран, итинник кинигэ­лэр ардыгар ааҕааччыны ордук тардаллар.
Быйыл Россия Суруйааччыларын сойуу­һун чилиэнэ, 11 проза, драматическай айым­ньы ки­нигэлэрин ааптара, «Полярная звез­да» ли­те­ратурнай сурунаал сүрүн редакторын сол­буйааччы, РФ госу­дарственнай наҕараадата – Пуш­кин мэ­тээллээх, Россия Улахан литератур­най би­риэмийэтин лауреата, СӨ култууратын үтүө­лээх үлэһитэ Иван Иннокентьев 60 сааһын туол­­ла. «Чолбоҥҥо», бэйэтэ билинэринэн, аан бастаан сэһэргиир. Арай урут сурунаал сүрүн редакто­ра Петр Аввакумов суруйааччы «Илин» суру­наал­га бэчээттэммит «Молодой шаман, батюшка и Ра­фаэль» уонна «Древо» диэн кэпсээннэрин ааҕан баран, тылбаастаан, «Чолбоҥҥо» таһаар­быттаах эбит.


– Иван Иванович, эн айымньыларыҥ герой­дара туох дьонуй?
– Ардыгар, саныыбын ээ: олох диэн наһаа күннээҕи, сиэрэй. Күннээҕи, мэлдьи хатыланар түгэннэр, күннэр киһини хал гыналлар, сыла­таллар. Дьиҥнээх геройдар, чахчы күүстээх са­наа­лаахтар суох да курдуктар. Хайдах эрэ ортоһуор буолуу майгыта, таһыма баһыйда. Ол иһин мин айымньыларбар итини утаран диэххэ дуу, майгылыын-сигилилиин ураты, оһуобай дьону суруйабын. Идеалларым, саатар, айымньылар­бар баар буоллуннар диэн. Киһи-аймах сай­дыбы­тын да иһин, ис санаата, өйө улаханнык ула­рыйба­тах дии саныыбын. Холобур, «Некто и Некий» айымньы персонаһа – тоталитарнай об­щество оҥорон таһаарбыт гротесковай геройа.
Сэбиэскэй кэмҥэ миигин бэчээттээбэттэр этэ, биллэн турар, онтон мунчаарарым. Ийэм: «Тоҕо эн дьон курдук суруйбаккын?» – диирэ. «Что он мировые проблемы решает? Пускай о Якутии, о рабочем классе напишет», – диэн билигин үлэлиир сурунаалым «Полярная звезда» кылаа­бынай ре­дактора Юрий Чертов этэрэ.
1984 с. сөбүлүүр суруйааччым Валентин Рас­путин Русскай Устьеҕа баран иһэн, Дьокуускайга кэлэ сырыттаҕына, көрсүбүтүм, уонча кэпсээм­мин аахтара биэрбитим. Бу мин нуучча улуу суруйааччытын иккис көрсүүм этэ. Иркутскайга суруналыыстыка салаатыгар үөрэнэрбэр, ки­ни­ни кытта көрсүһүүлэргэ сылдьарым, өссө биир­дэ дьиэтигэр тиийбиттээхпин. Дьокуус­кайга оччотооҕу обком гостиницатыгар сар­сыарда сэт­тэ аҥаарга көрүстүбүт. Киһим айым­ньы­ларбын аахпытын эттэ уонна: «Просто пре­красные мысли, Иван. Но если вы так и дальше будете писать…» – диэн этэн истэҕинэ, мин: «Я не могу по-другому», – диэн быһа түспүтүм. Онуоха Валентин Григорьевич: «Ну, тогда го­товьтесь к трудной жизни», – диэбитигэр, ­сүөм түһүөм оннугар, үөрбүтүм, миигин улахан, ытык­тыыр суруйаач­чым билиммититтэн санаам көтөҕүллүбүтэ.
Айымньыларбын талааннаах прозаик Нико­лай Габышевка эмиэ көрдөрөр-аахтарар этим. Ки­ни мин хаһан эрэ бэчээттэниэхпэр бүк эрэ­нэрэ. Онтон 1987 сыллаахха «Полярная звез­да» сурунаал 1-кы нүөмэригэр доҕорум Влади­мир Федоров көмөтүнэн, кэпсээннэрим күн си­рин көрбүттэрэ. Ону «Литературная газета» ха­һыак­ка Павел Улья­шов диэн биллэр кириитик су­ру­наал сыллаа­ҕы обзорун оҥороругар хайҕаан, ыс­татыйа­тын саҕаланыытыгар уонна бүтүүтүгэр мин кэп­сээннэрим кэрчиктэриттэн киллэрбит этэ.
Айар үлэм саҕаланыаҕыттан халыыпка кии­риэхпин баҕарбатаҕым. Суруйааччы бэйэ бэ­йэтиттэн атыннаах, уратылаах буолуохтаах. Кэп­сээннэрим бары санаалаахтар. Эмискэ санаа кэлэр – ону тэнитэн суруйабын.
– Өбүгэлэриҥ, төрүттэриҥ айар куттаах дьон этэ дуо?
– Хайа баҕарар киһи өбүгэлэринэн күүстээх. Кинилэр өйдөрө-санаалара түмүллэн, ыччат­та­рыгар бэриллэр. Ол чааһыгар мин Үрдүкү айыы­ларбар махтаныах эрэ тустаахпын. Ийэм өттүнэн хос эһэм Сулус Ньукулай – дьикти дьарыктаах киһи бу Орто дойдуга олорон ааспыт. Улахан, сэниэ ыал аҕата, кини, билиҥ­ҥилии эттэххэ, дьээбэ со­ҕус «хоббилаах» эбит. Өйүн тутуоҕуттан халлааны хас да гына өлүүс­кэлээн баран сулус ахсаанын ааҕыынан дьары­гырбыт. Өлөрүгэр хом санаата: «Төһө сулус Сир иэнин үрдүгэр сыдьаайарын ситэ билбэккэ, атын куйаардарга аттанан эрэбин», – диэн үһү. Оттон кини уола Уоһук – Уоһуйдаан Ойуун – хаһан да илиитигэр дүҥүрү тутан ойууннаа­ба­тар даҕаны, күүстээх гипнозтаах кырдьаҕас эбит. Эһэбит барахсан бүтэһик күнүгэр ийэбитигэр кэс тылын эппитин курдук, билиҥҥэ диэри биһи­ги­ни кө­рө-истэ, араҥаччылыы сытар. Аҕабы­нан хос эһэм – Саратовскай губерния дворянина Иван Бы­ков, поручик званиелаах байыаннай ки­һи – биһиги тыйыс халлааннаах дойдубутугар көс­кө ыытыллыбыт. Поляк доҕорун, эмиэ эппи­сиэри, Польшаҕа 1863 сыллааҕы айдааннаах бас­таанньа буолбут кэмигэр көмүскэспитин иһин суут­тааннар, киэҥ Арассыыйаны барытын эта­бынан кэритэн, кэмниэ-кэнэҕэс оччотооҕу Ир­кутскай сиригэр Маачаҕа олохтообуттар. Кыр­дьык сөҕүмэр кытаанах санаалаах киһи этэ диэн эбэ­бит Прасковья Ивановна аҕабар кэпсиир эбит.
– Эн дьиктини (мистиканы) итэҕэйэҕин дуо?
– Мистика… Төһө да мындыр өйдөөх-санаа­лаах айар киһи, мин санаабар, Үрдүкү күүстэртэн айдарыыта суох буоллаҕына, улаханы, үйэлээҕи кыайан ситиспэт, оҥорбот. Айбыт Айылҕабыт син-биир тугунан эмэ көмөлөһөрүн, көрө-истэ сылдьарын хайаан да биллэрэр. Холобур курдук эттэхпинэ, мин бастаан суруйааччы буолбуппун мэктиэлиир билиэтим (өссө ССРС кэмигэр) 07077 нүөмэрдээҕэ. Киһи дьиктиргиэх курдук буолбат дуо?.. Атын түбэлтэ. Аҕыс сыллааҕыта саас ку­лун тутарга дьиэбэр үлэлиир хоһум эмискэ дьик­ти сырдык сыдьаайынан туолбута уонна сөҥ куолас хантан эрэ үөһэттэн: «Благость и сми­рение», – диэбитэ. Ити оччолорго «өлөрөбүт» да диэтэхтэринэ билбэт, билиммэт тылларым этэ. Саамай киһи соһуйара – ол кэнниттэн ким-туох эрэ миэхэ сорудахтаабытын курдук, өрөбүл аайы суунан-тараанан, ыраас таҥас кэтэн, Үр­дүк Таҥараҕа, Үөһээ Айыыларбар үҥэбин. Ити соһуччу түгэн мин бэйэбэр даҕаны, чугас да дьонум оло­ҕор элбэх үтүө уларыйыылары аҕал­быта.
– Айымньы эрэ барыта испэктээкил, киинэ буо­лар анала суох. Эн айымньыларгынан хас испэк­тээ­кил турбутай, ону эн хайдах ылым­мыккыный?
– Барыта аҕыс испэктээкил профессиональ­най тыйаатырдарга турбута, ону үөрэ-көтө, үчүгэй­дик ылыммытым. Хас да кылгас пьесаны хол­боон Юрий Макаров 1996 сыллаахха «Дьай. Имэҥ. Дьол» диэни туруорбута. П.А. Ойуунускай үбүлүөйүгэр 2003 сыллаахха араадьыйа суру­на­лыыһа Николай Мак­симов классикпыт айым­ньыларынан пьеса наа­да диэн этэн, «О Со­ломоне Мудром, Александре Македонском и Весах Мироздания» пьесаны суруйбутум. Ис­пэктээкил А.С. Пушкин аатынан Нуучча тыйаа­тырыгар ситиһиилээхтик турбута. Эбэн эттэххэ, аҕам Ойуунускайы олус диэн сөбүлүүрэ, айым­ньыларын дорҕоонноохтук ааҕа­ра. Эдэр сыл­дьан Платон Алексеевиһи ЯНВШ-ҕа (Якутская национальная военная школа) үөрэнэ сылдьан көрөр эбит.
– Быйыл тахсыбыт «Малое избранное» диэн кинигэҥ бэл диэтэр, хаҕа, таһа атыттартан ура­тылаах. Ити ким олороруй, Австрия улуу композитора Моцарт дуо? Тоҕо кинини таллыҥ?
– Мин кинигэлэрим хаҕын эскиһин бэйэм оҥорооччубун. Кырдьык, Моцарт олорор. Си­рэйэ, өйдөөн көрдөххө, биир аҥара киһилии тупсаҕай, атына дьулаан буолан көстөр. Бу мэ­тириэти хайа баҕарар гений дьылҕатыгар баар “хара өрүтүн” бэлиэтээн худуоһунньук Владимир Пшенников уруһуйдаабыта. Мин аан бастакынан суруйбут пьесам – «Моцарт». Онон бу айар үлэм символа диэхпин сөп.
– Суруналыыс уонна суруйааччы буолуу, эн санааҕар, дьүөрэлэһиэхтэрин син дуо?
– Мин санаабар, ити ыарахан. Эдэр сааспар хаһыакка үлэлээн бөҕө. Суруналыыстыкаҕа хаһан да үрдүнэн-аннынан сыһыаннаспатаҕым. Бэйэм майгым оннук. Хаһыат, бэчээт эйгэтэ киһиттэн үгүс ньэгирин ылар буолан, айар, суруйар куттаах киһиэхэ суруналыыстыка мэһэйдээх уонна кут­таллаах эйгэ дии саныыбын.
– Оттон литературнай редактор үлэтэ туох тус­палааҕый?
– Литературнай редактор диэн сыралаах эрэ буолбатах, улахан эппиэтинэстээх дьарык. «Би­чиктэргэ» барыта 40-тан тахса кинигэни бэ­чээккэ бэлэмнээбитим. Биһиги классиктарбыт айымньыларыттан нуучча уонна Россия атын да норуоттарын суруйааччыларын кинигэлэригэр тиийэ. Ол иһигэр Николай Лугинов билигин дойдубутугар ситэ сыаналана илик, дьиҥинэн саха литературатын аатырдар аналлаах «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» уонна «Улуу хууннар» диэн сүдү философскай таһымнаах айымньыларын нууч­чалыы тылбааһын дууһабын ууран, ис сүрэх­питтэн ре­дакциялаабыппынан киэн туттабын…
– Эн бэйэҕин көҥүлбүн диэн сананаҕын дуо?
– Көҥүл киһибин дэниэхпин сөп. Ол гынан баран, ардыгар, киһи барахсан эҥкилэ суох си­тэри буолара син биир кыаллыбат диэн хо­мойобун. Арыт түһээн көтөбүн. Уһуктан кэл­­битим – көтөр кыаҕым суох, баара-суоҕа күн­нээ­ҕи эмэн сир айыллыыта эрэ эбиппин диэн санаалар киирэллэр. Дэлэҕэ даҕаны, оҕо сааспын кэп­сиир «Жизнь и приключения Ваньки Быкова на Говорящей Горе» сэһэммэр Ванька бэйэтигэр хайдах кынат оҥосто сатыырын туһунан суру­йуом дуо! Ити кырдьык олохпор буолбут түгэн.

Оҕо саастан утумнаах

– Оҕо сылдьан ханнык кинигэлэри аах­пык­кыный?
– Ааҕарбын наһаа сөбүлүүр этим. IV кылааска үөрэнэ сылдьан Н. Якутскай «Төлкөтүн» аах­пытым. Ол онтон кынаттанан, биир кэмҥэ бэ­йэм бэйэбэр роман суруйар түбүктэммитим. Тэтэрээттэн ор­ду­гу суруйбутум быһыылаах. Он­но «Бандьыыттар таҥнан бур­ҕаҥнастылар» диэ­бип­пин аҕам хай­ҕаабытын өйдүүбүн. «Ку­руу­бай хаан­наах Кулун Куллустуур» олоҥ­хону салыннарбын да, сөбүлээн аахпытым. Мос­кват­тан убайым улахан кылааска үөрэнэрбэр Р. Аку­тагава икки туомнаах кинигэтин аҕалбыта. Онон бэйэм курдук санаалаах киһини булан, үөрбүппүн өйдүүбүн. Амброз Бирс соһуччу түмүк­тэрдээх айымньыларын олус сөбүлээбитим. О. Генри, А. Грин, Э. По уо.д.а. умсугуйан аахпыт суру­йааччыларым.
VIII кылаастан ыла нууччалыы суруйар буол­бутум. Билигин оҕолор кэпсэтэр дьо­ҕур­дарын сайыннарыахтарын оннугар гаджекка, смарт­фоҥҥа бүк түстүлэр. Киһи көрө-көрө саллар, дьиксинэр. Биир түгэни ахтыым: оптуобуска алын кылаас үөрэнээччилэрэ, кыыстаах-уол ар­гыстаһан, күлэн-үөрэн киирэн кэллилэр уонна үтүктүспүт курдук, утуу-субуу төлөпүөннэрин талкыйан бардылар. Уол тахсар тохтобула кэлэн, түстэ уонна кыыһы кытары пакаалаһа сатаан, ыксаан, оптуобус түннүгэр илиитин даҕайа са­таата. Кыыс төлөпүөнүттэн ордон олох да ки­ниэхэ аахайбата… Мин Facebook, В контакте, Инстаграм курдук социальнай ситимнэргэ, бэл, WatsApp-ка суохпун эрээри, онон тутахсыйбыт курдук санаммаппын.
– Эн оҕолорго хас да остуоруйаны, пьесаны айбытыҥ. Оҕоҕо анаан суруйуу туһунан тугу этэрдээххин?
– Оҕолорго анаан суруйар олус ыарахан. Үчү­гэй суруйааччы диэн оҕолуу туруктаах киһи. От­тон остуоруйа – улахан киһи олоҕун оҕо сааһы кытары ситимниир курустаал таас далаһа. Эбэн эттэххэ, мин өссө биир кэмҥэ «Колокольчик» сурунаалга үлэлии сылдьыбыттааҕым.
– Инники былааннарыҥ?
– Айар киһи сааһырдаҕына Айылҕа биир тул­хадыйбат сокуона киниэхэ арыллан кэлэр эбит: хайа да бөлүһүөк норуотуттан өйдөөх буол­бат. Ол иһин баҕа санаам, ырам да диэххэ сөп – саха уонна нуучча норуотун остуоруйаларын сүнньүнэн (по мотивам) оҕолорго анаан икки үчүгэйкээн баҕайы пьесаны суруйбут киһи диэн. Биллэн турар, онно бэйэм эмиэ олоҕу кө­рүүлэрим киириэхтээх­тэр. Иккис сүрүн соругум – «Всё видно с Небес…» диэн ааттаах бастакы ромаммын суруйуохтаахпын. Чэ, итинник. Этэҥ­ҥэ сырыттахха атын туох эмэ эбиллиэ буоллаҕа дии…

Бу күһүн киинэ норуоттар икки ардылары­наа­ҕы V фестивалын чэрчитинэн «Литература, об­­щество, кино: тема и идея в современном ки­нематографе» диэн төгүрүк остуолга СӨ кине­матографистарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Алек­сей Романов ханнык Саха сирин суру­йааччытын хайа айымньытыгар олоҕуран киинэ устуохха сөбүй диэн ыйытыытыгар истээч­чи­лэртэн биир­дэс­тэрэ: «Иван Иннокентьев айым­ньыларын кии­нэ оҥорор буоллар», – диэн хо­руй­даабыта.
«Наверно, я не самый лучший из людей. Но когда я беру в руку перо, чувствую, как сразу становлюсь другим человеком. Как будто вхо­жу в Храм, где следует вести себя подобаю­­щим образом. Я становлюсь чище, честнее, доб­рее, бесстрашнее, быть может, даже мудрее и красивее, чем есть на самом деле в обыденной, обыкновенной жизни. И в этом я вижу боже­ственное предназначение литературы, ее вы­сокую, неземную суть» диэн суруйааччы Иван Иннокентьев этэн кэбиспит кынаттаах тыллара айар эйгэҕэ суолдьут сулус буолаллар.

Жанна Леонтьева,
Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий