П.А. Ойуунускай олоҕун сорох мөккүөрдээх түгэннэригэр бэлиэтээһиннэр

Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар М.С. Горба­чев «аһаҕастык кэпсэтии» политикатын түмүгэр хаһыаттарга, сурунаалларга сэбиэс­кэй кэмнээҕи историяны саҥалыы көрүүнэн сыа­налыыр элбэх ыстатыйа тахсыбыта.

Оччолорго Саха сиригэр улахан мөккүөрү тар­дыбыт ыстатыйанан Иван Антонович Ласков «Драма поэта» диэн суруйуу­та буолбута. Ыс­та­тыйа сү­рүн ис хоһоону­нан Платон Алексее­вич Слеп­цов-Ойуунускай Ис дьыала норуодун­ай ко­мис­сариатын (НКВД) үлэ­һиттэрин доппу­руо­­һугар биэрбит көр­дөрүүтүн билиһиннэрии буол­бута. Ласков Ойуунускай ИДьНК-ыгар Саха сирин салайааччыларын туһу­нан көрдөрүүтүттэн сибээстээн элбэх киһи тутуллан хаайыллыбыта диэн суруйбута. Кэлин Виктор Скрипин «Судь­ба Платона: опыт реконструкции политической биографии П.А. Ойунского (1893-1938)» диэн үлэтигэр Ойуу­нускайы, мин ааҕыыбынан, 18 төгүл буруй­даабыта. Ити ыстатыйалары утаран Саха сирин суруйааччылара, историктара араас ыстаты­йалары, үлэлэри суруйталаабыттара. Ол курдук, биллиилээх суруналыыс Дмитрий Кус­туров «Саха сирэ» хаһыат 1993 сыл атырдьах ыйын 3-4-5 күннэринээҕи нүөмэрдэригэр «Ама да холун­нарыах баҕа улаханын иһин (П.А. Ойуу­нускай тиһэх күннэрин туһунан өссө биир­дэ)» диэн бө­дөҥ ыстатыйаны бэчээттэппитэ. Кусту­ров бу үлэтигэр Ойуунускай ИДьНК-ын үлэһиттэри­гэр биэрбит көрдөрүүлэрин үөрэтэн баран, ки­ни кими да уган биэрбэтэҕэ диэн түмүккэ кэлэр.

Мин Тыл, литература уонна история институ­тун аспирантуратыгар үөрэнэ сылдьан, «Якутия» ха­һыакка 1993 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр су­руйбут, «Палачи и жертвы» диэн ыстатыйабар Ойуунускай эмиэ буруйа суоҕун дакаастаабы­тым. Ыстатыйаны суруйуом иннинэ Федераль­най кут­тал суох буолуутун сулууспатын (ФСБ), урук­кута Судаарыстыбаҕа куттал суох буолуутун кэ­ми­тиэтин (КГБ), архыыбыгар Ойуунускай 2148 №-дээх (6 паапкаҕа тиһиллэ сылдьар) сууттам­м­ыт дьыа­латын үөрэппитим. Ойуунускай испииһэ­гэр киирбит 50-ча киһи бары кэриэтэ эрдэ тутуллан, сорохторо хайыы-үйэҕэ ытыллыбыт, сорохторо силиэстийэҕэ доппуруостана сылдьар дьон эти­лэр диэн дакаастаан суруйбутум.

Бу үлэбэр Платон Ойуунускай олоҕун сорох мөк­күөрдээх түгэннэригэр кылгастык тохтоон ааһыах­пыт. Кини эт илиитинэн суруйбут икки ав­тобиографиятын көрдүм. Холо­бура, Нацио­нальнай архыып үлэһиттэрэ 2015 сыллаахха хомуйан оҥорбут «Платон Алек­сее­вич Слепцов Ойунский жизнь и деятель­ность (Сборник ар­хивных документов)» кини­гэ­лэригэр «Из авто­био­графии кандидата в депутаты Вер­ховного Совета СССР П.А. Слеп­цова-Ойунского» диэн 1937 сыллаахха алтын­ньы 4 күнүгэр Ойуу­нус­кай бэйэтэ суруйбут автобиографиятын кил­лэр­биттэр. Бу нууччалыы автобиография кылгас уон­на 1917 сылынан түмүктэммит. Оттон «Хотугу сулус» сурунаал 1967 сыл 1-гы №-гэр кини 1937 сыл­лаахха алтынньы 14 күнүгэр суруйбут автобиографията бэчээттэммит. Бу докумуону бэчээккэ архыып оччотооҕу научнай үлэһитэ Се­мен Яковлевич Эртюков бэлэмнээбит, сахалыы тылбаастаабыт уонна архыып 386-с фондатын, 1-гы уопуһун, 288-с дьыалата диэн хантан ылбы­тын ыйбыт:

«Мин 1893 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр (саІа истиилинэн) орто бааһынай кэргэни­гэр төрөө­бүтүм (Ойуунускай 1918 сыллаахха Сэбиэс­кэй правительство олохтообут григо­рианскай халан­даарынан ааҕарыгар биир күнү сыыс­пыт. Урукку юлианскай халандаар дататыгар XIX үйэҕэ 12 күн эбиллиэхтээх. Оч­чотугар П.А. Ойуунускай төрөөбүт күнэ сэ­тинньи 10 күнүгэр сөп түбэһэр – В.П.).

Мин аҕам Алексей Петрович Слепцов кэлин дьадайбыта. Кини 1916 сыллаахха өлбүтэ. Ийэм, Евдокия Ивановна, 1929 сыллаахха өлбүтэ. Төрөп­пүттэрим – бааһынайдар (дьада­ҥылар), тыа хаһаайыстыбатынан эрэ, а.э. сүө­һү иитиитинэн дьарыктаммыттара.

Дьонум наһаа дьадаҥы буоланнар, 14 саас­таах­пар эрэ тыа оскуолатыгар үөрэнэ киир­битим.

Аҕам аах 10 оҕолоох этилэрэ (6 уол, 4 кыыс, олортон билигин иккиэйэх: мин уонна балтым Марина эрэ хааллыбыт). Улахан убайым Тро­фим тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммы­та, кыһылларга да, үрүҥнэргэ да үлэлээбэтэҕэ (өлбүтэ).

Иккис убайым, Никита Алексеевиһы, 1922 сыл­лаахха үрүҥнэр өлөрбүттэрэ. (Кини 3-с Дьох­со­ҕон нэһилиэгин ревкомун председа­телэ, олох­тоох кыһыл дружина байыаһа этэ. Разведка­­ҕа сыл­дьан үрүҥнэр тоһуурдарыгар түбэспи­тэ). (Никита Алек­сеевич 1921 сыллаахха ахсын­ньы ыйга Чурап­чы дружинатыттан Таат­та улууһугар Чычымахха разведкаҕа үһүө буолан баран иһэн тоһуурга түбэһэн өлбүтэ – В.П.).

Үһүс убайым (Аччыгый Никита) 1913 сыл­лаахха сэлликтэн өлбүтэ.

Быраатым Василий 1935 сыллаахха сэл­лик­­тэн өлбүтэ (биһиэхэ активнайдык үлэ­лээ­бэтэҕэ), тыа хаһаайыстыбатынан дьарык­там­мыта, чороччу улаатан иһэн, Охотскайга күрээбитэ, онно хара үлэҕэ сылдьыбыта.

Иккис быраатым Иван Алексеевич партия чилиэнэ, 1922 сылтан гражданскай сэрии бү­түөр диэри – Кыһыл Армия байыаһа (16 саастааҕар Кыһыл Армияга байыас буолбута). 1935 сыллаахха сэлликтэн өлбүтэ.

Үс эдьиийим бары сэлликтэн өлбүттэрэ. Бал­тым Марина – колхозтаах (общественница).

14 саастаахпар үөрэнэн барбытым. (Тыаҕа 4 сыл үөрэммитим). 1911 сылтан 1914 сылга диэри Якутскайдааҕы 4 кылаастаах училищены үөрэнэн бүтэрбитим. 1914 сылтан 1917 сылга диэри Якутскайдааҕы учительскай семинарияны үөрэнэн бүтэрбитим. (Оччолорго саха баайдара кыаммат дьадаҥы дьон оҕолорун үөрэхтэрин төлөөн үөрэттэрэллэрэ. Сорох историктар уонна кыраайы үөрэээччилэр суруйалларынан Ойуунускайы Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола үбүлээн үөрэттэрбит. Ол үтүөтүн тө­лөөн кэлин Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ П.А. Ойуунускай чекалар Манньыатаах Уолун тутан хаайаары былааннаммыттарын билэн кинини сэрэтэн киһитэ күрээбит. Биллэн турар ону туоһулуур докумуон суох – В.П.)

1917 сыллаах күһүҥҥүттэн 1918 сыл ыам ыйыгар диэри Томскайдааҕы учительскай ин­ститукка үөрэммитим, ол дьыл сайыныгар институттан актыыбынай большевик быһыы­тынан уһуллубутум. 1931 сыл күһүнүттэн 1935 сыл бэс ыйыгар диэри ССРС КСК иһинээҕи ССРС национальностарын научнай-чинчийэр ин­ститутун аспирантуратыгар үөрэнэн, саха ты­лыгар диссертация көмүскээн, саха тылы­гар лингвистическэй наука кандидатын аатын ылбытым.

1912 сылтан 1917 сыл тохсунньуга диэри ор­то оскуолалар үөрэнээччилэрин националь­най куруһуоктарыгар сылдьыбытым.

1917 сыл саҥатыгар таб. Ярославскайы кытта билсибитим, онтон ыла таб. Яро­славскай куруһуогар кыттыбытым. 1917 сыл кулун тутартан ыла РСДРП Саха сиринээ­ҕи тэрил­тэтин чилиэнинэн, ити тэрилтэ большевистскай өттүн диэки этим. Т.т. Яро­славскай, Петровскай, Орджоникидзе уо.д.а. быһаччы салалталарынан үлэлээбитим. Якут­скайга аан маҥнай хара үлэһит сахалар Союз­тарын тэрийбитим, ол Союзтан Саха сиринээ­ҕи совдепка делегатынан сылдьыбытым уон­на председатели солбуйааччынан талыл­лы­бытым, ол кэмҥэ Обществоҕа куттал суох буолуутун Комитетын Саха уобаластааҕы си­тэриилээх бюротун чилиэнэ этим.

1918 сыллаахха кулун тутарга Томскай куо­ракка РК(б)П чилиэнинэн ылыллыбытым. (Онно үөрэнэ сылдьан Кыһыл гвардия кэккэтигэр киирбитим. Советскай былааһы, Кыһыл гвар­дияны уонна Кыһыл армияны тэрийиигэ ин­структор этим). Ыам ыйыгар Центросибирь Советскай былааһы тэрийтэрэ, Саха уоба­лаһыгар ыыппыта итиэннэ Кыһыл гвардия Якут­скай куораты ылыытыгар кыттыбытым. Саха уобалаһыгар былаас сууллубутун кэннэ, балаҕан ыйыгар Якутскай, онтон кэлин Ки­рен­скэй түрмэтигэр хаайыллыбытым. Саха уоба­лаһыттан көскө ыытыллыбытым. Саха сиригэр кэлэр бырааппын быспыттара уонна Томскайдааҕы учительскай институттан ус­тубуттара, бааһынайдар ортолоругар учуу­талынан үлэлээбитим (1918–1919 сс. уонна 1919–1920 сс. ыам ыйыгар диэри). 1919 с. ыам ыйыгар 15 хонукка үрүҥнэр хаайыыларыгар олорбутум (нэһииччэ тыыннаах хаалбытым, Виленскэй күтүөтэ көмүскэспитэ дииллэр) (Са­ха сиригэр гражданскай сэрии сылларыгар ­П.А. Ойуунускай «тойон» быһыытынан кабинек­ка эрэ олорботоҕо. Ол курдук, кини 1922 сыллаахха алтынньы 20-тэн сэтинньи 8 күнүгэр диэри Илин эҥэр улуустарга командировкаҕа тахса сылдьыбыта. Дьокуускай-Павловскай-Төҥүлү-Чөркөөх-Чурапчы-Дьокуускай маршрутунан сыл­дьан үлэлээн, элбэх мунньахтары ыытан кэлбитэ.

1924 сыл алтынньытыгар Ойуунускай би­лиҥҥи Чурапчы, Таатта, Амма улуустарын нэһи­лиэктэрин кэрийбитэ, ол туһунан кини дневнигэр суруйбутун, архыып үлэһитэ Алек­сандр Калашников булан, 1993 сыллаахха «Со­веты Якутии» хаһыакка бэчээттээбитэ. Командировкаҕа сылдьан Ойуунускай көлө, ас-таҥас хомуйара, агитационнай үлэни ыытара, дьадаҥыларга көмө оҥороро – В.П.).

БСК(б)П кэккэтиттэн таһаарыллыбата­ҕым. Оппозицияларга кыттыбатаҕым, оппозиция­ны утары актыыбынайдык охсуспутум.

1921 сыллаахха РК(б)П Х съеһигэр делегаты­нан (сүбэ куоластаах) сылдьыбытым. 1934 сыл­лаахха САССР-тан ССРС суруйааччыларын Бүтүн Союзтааҕы 1-кы съезтэригэр делегаты­нан сылдьыбытым итиэннэ ССРС советскай суру­йаччыларын Союһун правлениетын чи­лиэ­нинэн талыллыбытым, суруйааччылар олох­тоох тэрилтэлэрин председателинэн быыбар­даммытым. Литературнай айар үлэнэн 1917 сылтан күн бүгүҥҥэ диэри дьарыктанабын. СКСК-тэн 2 грамоталаахпын (общественнай, политическай уонна литературанан үлэлэрим иһин 1932 уонна 1936 сылларга биэрбиттэрэ).

1920 сыллаахха БСК(б)П Саха уобаластааҕы комитетын пленумуттан күүспүнэн тахсан барбытым иһин «на вид» биэрбиттэрэ, онтон 1923 сыллаахха Советтар Бүтүн Саха сиринээҕи 1-гы учредительнай съезтэригэр, съезд пар­тийнай өттүн линиятыттан туораан, чаа­һынай бас билээччилэри утары уонна түүлээх монополиятын көмүскэһэн тыл эппитим иһин быыгабар ылбытым. 1936 сыллаахха бары ити сэмэлэрим устуллубуттара.

1920 сыллаахха (сайынтан ыла) Саха губер­ниятын революционнай комитетыгар Совет­скай управление сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим. 1920 сыллаахха ахсынньыга ревкомна уонна РК(б)П губкомугар үлэлэрбиттэн усту­бут­тара (нэһилиэк, улуус ревкомнарын наады­йыыларыгар, илдьиккэ сылдьааччылары, остуо­растары, дьаамсыктары, ону тэҥэ дьада­ҥы-кумалаан төрүттээх ревком чилиэннэрин та­ҥын­нарыыга кулаактартан итии таҥаһы тутан ылыыны көҥүллүүр дьаһалы биэрбитим иһин; Амма оройуонугар кулаактар өрө ту­рууларын суох оҥорууга ылбыт дьаһалларым иһин; контрреволюционердары сокуон тас өттүгэр биллэрии иһин).

Ити буруйдааһын 1921 сыл саҥатыгар РК(б)П КК Сиббюротун уурааҕынан уһуллан турар (Сорох историктар уонна кыраа­йы үөрэтээччилэр Ойуунускайы ойууннааһыны, та­ҥараны утары кытаанах политика ыып­пы­та, баайдары куоластарын быһан, ту­тан хаайыыга олордууга (изоляция), баай­дарын былдьаан ылыыга (реквизиция) тах­сыбыт уураахтарга илии баттаабыта диэн буруйдууллар. Дьиҥэр изоляцияны, рек­визи­цияны уо.д.а. кытаанах революционнай миэрэлэри туттуу араас инструкцияла­ра, бири­кээстэрэ үөһэттэн Иркутскайтан, Новосибирскайтан, Москваттан толоруҥ диэн модьуйуулаах кэлэллэрэ. Оччотооҕуга си­бээс мөлтө­ҕүттэн уонна Саха сирэ ыраах сыта­рынан сибээстээн үгүс уураах, дьаһал хойутаан кэлэрэ. Ол курдук, изоляция, рекви­зиция уураахтара саҥа НЭП политиката олох­то­нуоҕуттан тохтотуллубуттара. Ол кэмҥэ Саха сиригэр Ойуунускайдаах тыа сирин нэһилиэктэригэр изоляция политикатын саҥа ыытан иһэн тохтоппуттара. Ол тохтотууну сорох коммунистар өйдөөбөтөхтөрө, сөбүлээ­бэтэхтэрэ (Н.Д. Кривошапкин-Субуруус­кай, К.А. Сокольников уо.д.а. – В.П.).

1921 сыллаах сайын атырдьах ыйыгар диэри Өлүөхүмэ уеһыгар ревком председателинэн уонна РК(б)П райкомун чилиэнинэн үлэлээби­тим.

1921 сыл атырдьах ыйыттан 1922 сыл ах­сынньыга диэри Саха губревкомун предсе­дателинэн, онтон 1923 сыл санатыттан 1926 сылга диэри СКСК председателинэн µлэлээ­би­тим. (1924 сылтан 1925 сылга диэри БРКСК уонна ССРС КСК чилиэнэ этим) (Ойуунускай этиитинэн, түөрт төгүл сэбиэскэй былааһы ута­ры өрө турбуттарга амнистия бэрил­лэрин туруорсан ситиспиттэрэ. Ол тү­мүгэр сэрии уота умуруоруллубута, үгүс өрө турааччы саатын-сэбин ууран сэбиэскэй былааһы би­лим­миттэрэ. Ол эрээри, сорох­тор (холобура М.К. Артемьев) амнистияла­на-ам­нистияла­на сэбиэс­кэй былааһы утары сэриилэһэллэрин ытыллыахтарыгар диэри тох­топпотохторо. Ол кэлин Саха сирин са­лалтатын сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн көмүскэһиигэ буруйдуурга төрүөт буолбута – В.П.)

1926 сыл бэс ыйыттан ыалдьаммын эмтэ­нэ уоппускаҕа сылдьыбытым, 1928 сылтан 1929 сылга диэри Үөрэх уонна доруобуйа ха­рыстабылын наркомунан үлэлээбитим. 1929 сылтан 1931 сыллаахха (бэс ыйыгар диэри) Саха сиринээги кинигэ издательствотыгар трест председателинэн уонна ЯКГИЗ эппиэттиир редакторынан үлэлээбитим.

1931 сыл күһүнтэн ыла 1935 сыл бэс ыйыгар диэри ССРС национальностарын научнай-чин­чийэр институтугар аспирантураҕа (ты­лы үөрэтэр циклыгар) үөрэммитим. 1935 сыллаахха бэс ыйыгар саха тылыгар публичнай диссертацияны көмүскээбитим итиэннэ саха тылыгар лингвистическэй наука кандидатын аатын ылбытым.

1923 сылтан билиҥҥэ диэри СКСК чилиэнэ­бин (мэлдьи талыллан испитим), 1937 сыл ыам ыйыттан ыла – БСК(б)П Якуткайдааҕы горко­мун чилиэнэбин, 1937 сыл от ыйын 4 күнүттэн – БСК(б)П Саха уобаластааҕы комитетын чи­лиэнэбин.

Ойуунускай».

Платон Алексеевич тус бэйэтин олоҕо олус ыарахан этэ. Бастакы кэргэнэ – театр артыыската Сүөкүччэ – Фекла Алексеевна Сокольникова 1923 сыллаахха соҕуруу эмтэнэ баран иһэн ханнык эрэ станцияҕа сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Көмүллү­бүт сирэ күн бүгүҥҥэ диэри биллибэт. Иккис кэр­гэнэ Татьяна Александрова уонна оҕото 1929 сыллаахха эмиэ сэлликтэн өлбүттэрэ. Үһүс кэргэ­нэ Акулина Николаевна Борисова Ойуунускай хаайыллыбытын кэннэ төрөппүт кыра кыыһын Платониданы көмөөт дойдутугар Чурапчыга көспүтэ уонна үһүс төгүлүн суруйааччы Николай Николаевич Павлов-Тыаһыкка кэргэн тахсыбыта.

Ойуунускай өлүүтэ уонна көмүллүүтэ эмиэ үгүс мөккүөрдээх. Архыып дьыалатыгар бу маннык акт тиһиллэ сылдьар:

«АКТ

Сэтинньи 1 кунэ, 1939 с.

 

Биһиги, мантан аллараа илии баттааччылар, Якутскайдааҕы түрмэ санитарнай чааһын на­чаалынньыга Карычева, стационары кө­рөөччү фельдшер Бекренев, балыыһа дьу­һуурунай фельдшерэ Филонова маннык суолга бу дьиҥ­нээх актаны оҥоробут.

Силиэстийэҕэ сылдьар хаайыылаах Слеп­цов-Ойуунускай Платон Алексеевич, 1893 сыл­лаах төрүөх, 5.10.39 сылтан Якутскай­дааҕы түрмэ балыыһатыгар сэллик ыарыы­та бэргээбититтэн эмтэнэ сытан, б.дь. ал­тынньы 31 күнүгэр 22 чааска сүрэҕэ тох­тообутуттан өллө.

Ол туһунан бу дьиҥнээх акт оҥоһулунна.

Санитарнай чаас начаалынньыга Карычева

Стационары көрөөччү фельдшер Бекренев

Дьуһуурунай фельдшер Филонова»

 

1990-с сылларга П.А. Ойуунускай ханна кө­мүллүбүтүн көрдүүр хамыыһыйа чилиэннэрэ миигин кытта кэпсэтэ сылдьыбыттара. Онно су­руйааччы Савва Иванович Тарасовка маннык быһаарбытым: «Чекалар “Олунньутааҕы саа­гы­бар” кыт­тыылаахтарын уонна 1920-с сылларга ытыл­лыбыт дьону куорат киин кы­лаабыһаты­гар көмөл­лөрө (Никольскай таҥаратын дьиэ­тин таһыгар). Ол “Үлэтэ суохтар саагыбардарын” кыттыылаахтарын көрдөрүүлэригэр ыйыл­лыбыт. Кэлин 1920-с сыллар бүтүүлэригэр кон­федералистары ытыалаан баран Өлүөнэ өрүскэ тимирдибиттэрэ саас көстөн улахан айдаан тахсыбытын туһунан прокурор Степан Филиппович Гоголев суруйбут докумуона ар­хыыпка харалла сытар. Кэлин 1930-с сыллар­дааҕы репрессия саҕана өлөрүллүбүт дьону, мин санаабар, ханна эрэ куорат таһыгар биир улахан ииҥҥэ харайбыт буолуохтаахтар. Ол кэмҥэ хаайыыга ыалдьан уонна бэйэҕэ тии­йинэн өлүү эмиэ элбэх этэ. Биллэн туран, ити ииннэр ханна сыталлара билигин биллибэт уонна аны биллиэ да суоҕа. Онон, мин санаа­бар, ити дьон уҥуохтара ханна сытарын көрдөөн да туһа суох».

Күн бүгүн да уһулуччулаах судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, суруйааччы уонна учуонай Платон Алексеевич Ойуунускай олоҕун, үлэтин уонна дьылҕатын тула мөккүөр уҕараа­бат, көмүллүбүт сирэ эмиэ биллибэт. Ман­нык мөккүөр, өйдөммөт түгэннэр тахсыахтарын билбит, сэрэйбит, өтө көрбүт курдук бэйэтэ: «Үс саха төрүөҕэр, үөрүүлээх күнүгэр мин ырыам ылланыа, аатым ааттаныа…» диэн строкалары суруйан хаалларбыт эбит.

 

Владимир Пестерев,

Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ,

историческай наука кандидата

 

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий