Манньа

Бөһүөлэк тулатынааҕы тиит мастар му­тук­чалара, хатыҥнар сэбирдэхтэрэ хаг­дарыйан, кы­һыл көмүс өҥнөнөн, күһүн буо­лан эрэр. Күн уотуттан ыстааллыы күлүмүрдүүр күөлгэ көччөхтөр үөрдээннэр аһыы, сууна, ууну сэм­сии сылдьаллар. Таһаҕас тиэммит мас­сыы­на­лар, буору өрө күдээритэн, тигинэһэн ааһал­лар. Трактор тыаһа ньирилиир. Киирсэ­бэй саппы­кы­лаах, болуоньабай куурка­лаах, бэриэт­кэлээх, илиитигэр саһархай тирии суум­ка тутуур­даах, дьылыс курдук көнө, үр­дүк уҥуохтаах Бүөк­кэ уулусса устун хаа­ман иһэр. Туора уулус­са уһугар сырдык плащ­таах, төбөтүгэр ко­сынкалаах, ридикюллээх дьахтар көстө түстэ уонна, Бүөккэни көрөөт, саҥа аллайда, кинини тохтотордуу илии­тинэн сапсыйда уонна тиэтэллик утары дьо­руох­хайдаата.

Бүөккэ тохтоото уонна иһигэр санаата: «Ноо, миэхэ иһэр. Тиэтэйбитэ сүрдээх дии. Ити аата бухгалтербыт туох буоллаҕай?». Кини ыкса­лынан иһэр дьахтары муодарҕаабыттыы кө­рөн турда. Онтон эмиэ саныы биэрдэ: «Ээ, өйдөөтүм, арба даҕаны электродрель, шнур уонна да араас бытархай электрическай чаас­тары атыылаһарга подотчет харчы ылбытым. Ону иэстии, абаансабай отчуотун аҕал дии мэ­тэһийэн иһэр быһыылаах. Уулуссаҕа, суол хаба ортотугар, харчы иннэ диэн хабарҕалаһара тугун сүрэй нии! Бухгалтердар итинниктэр. Үлэҕэ баттатаммын, соло буолбаккабын, оро­йуон киининээҕи хаһаайыстыбаннай маҕа­һыыҥ­ҥа бара сылдьа иликпин. Өскөтүн, ол курдук ыктаҕына-түүрдэҕинэ, харчытын төттө­рү биэриэм, манна укта сылдьабын”. Кини түө­һүнээҕи сиэбин туттуммахтаата. «Ити дьах­тар, совхоз отделениетын бухгалтера, ол хар­чы иннэ диэн, быһыыта, сүгүн үлэлэтиэ, уулус­са­ҕа даҕаны хаамтарыа суох. Үөдэн тыыттын!» – Бүөккэ кы­йахана быһыытыйда. Сиэбит­тэн бөппүрүөскэ та­һааран, табаахтыы турда.

Маанытык таҥныбыт, сирэйин-хараҕын оҥос­туммут, ча­рааһынан тэрбэччи көрбүт, ха­ра ба­раан дьүһүннээх, орто уҥуохтаах, то­лору эт­тээх-сииннээх дьахтар тиийэн кэллэ.

– Хата эн, Бүөккэ, бэйэҕинэн миигин көр­сө түстүҥ, сэгэрим оҕото! Эйигин көрбүт үөрүү­бүттэн, бэл диэтэр сүүрдүм ээ. Һуу! – дьах­тар тыын быһаҕаһын тыынан, аҕала сатыы-сатыы, өрө бөтүөхтээтэ.

– Ол туох буолла, Барыскыабыйа Уйбаа­набына?

– Иэдээн, кыл мүччү тыыннаах ортум, – Ба­рыскыабыйа Уйбаанабына эбии тэптэн үөһэ тыым­махтаата.

– Тыый! – диэн Бүөккэ соһуйан сэҥээрдэ.

– Диэмэ даҕаны! – Барыскыабыйа Уйбаа­на­бы­на икки илиитинэн сүрэҕин туһунан түө­һүн хам тутунна, уйадыйа быһыытыйда, ыраас хара ха­раҕын тулатыгар сырдык уулар билиннилэр, ытам­ньыйыахча буолла, Былаа­тынан муннун сотунна. – Букатын кыл мүччү, адьас ол дойдуга аттана сыстым, – дьахтар куолаһа намтаан, бөтөн ылла.

– Ол туох айылаах буолла? – туох буол­бутун өйдөөбөтөх Бүөккэ ыйытта.

– Бүөккэ, миигин сибилигин үчүгэй аҕай­дык кэтэҕим лочугуруу түһүөр диэри истиэнэ­ҕэ элиттэ эбээт, – Барыскыабыйа Уйбаанабы­­на кэтэҕин тутту­махтаан ылла.

– Электричествоҕа оҕустардыҥ дуо? – Бүөк­кэ тута таайда.

– Аһа! Өтүүгүм дьаабал ол курдук сии сыста. Куттаммытым, уолуйбутум, этим сааһа аһыл­лыбыта ааһа илик, – бухгалтер хайдах эрэ этин таттарбыт киһилии, саннын хам­на­тан, дьи­гиҥнээн ылла.

– Үлүгэр эбит, – Бүөккэ бухгалтерыгар аһым­мытын биллэрдэ.

– Аны өтүүкпүн илиибэр ылыахпын кутта­набын. Оччо этим тардар. Оттон таҥаспын-сап­пын ітµµктµіхпµн эмиэ даҕаны наада, – дьахтар муҥатыйан барда.

– Буолуо суоҕа дуо, – Бүөккэ сөбүлэһэн иһэр.

– Бүөккэ, сэгэриэм, – Барыскыабыйа Уй­баа­набына көрдөһөн барда. – Өтүүкпүн оҥорон биэрбэккин ээ. Өтүүгэ суох наһаа эрэйдэ­нии­һибин.

Бүөккэ тарда турар бөппүрүөскэтин обор­бох­тоото, буруотун үрэн кэбистэ, бөппү­рүөскэтин тобо±ун сиргэ быраҕаат, саппыкытын тумсунан хам үктээтэ уонна, сир диэки көрөн туран, оргууй саҥа аллайда:

– Оҥоруохха даҕаны син.

Барыскыабыйа Уйбаанабына, хаана сыр­даа­та, хараҕа үөрэн мичилийдэ:

– Оо, дьэ, маладьыас! Билигин мин дьиэ­­бэр тиийээр. Мин урут тэбинним, – диэн дьах­тар түргэнник хааман, плаһын тэллэҕэ тэлээри­йэ, көнө сотото дьороҥолуу турда.

Намыын, сөрүүн тыал Бүөккэ сирэйин ил гына оҕуста. Барыскыабыйа Уйбаанабынаны батыһа көрөр, мичээрдиир уонна иһигэр саныыр: «Сов­хоһум бөһүөлэгин дьонугар аны туһаны оҥо­рор, наадалаах киһи буолан эрэбин дии». Кини маннааҕы орто оскуоланы үс сыллааҕы­та бүтэрбитэ, совхозка производствоҕа үлэлээн иһэн, армияҕа ыҥырыллыбыта, онно сулууспа­лаан баран быйыл саас ыам ыйыгар төннөн кэл­­битэ. Кини армияҕа сылдьан электри­чество­ҕа идэтийбитэ, билигин кини совхоз маннаа­ҕы отделениетыгар электротехнигынан үлэлиир. «Дьонум, – диэн Бүөккэ киэн туттан салгыы саныыр – хайдах эрэ армияттан төннөн кэ­лэрбин кэтэспит курдуктар. Урут манна, бу бөһүөлэккэ, Саталлаах Саарын диэн киһи баа­ра. Кырдьык, кини барыга барытыгар дьо­­­ҕурдаах маастар этэ. Ол гынан баран, Са­тал­лаах Саарын, тугу эмэни оҥоро, дьаґайа тү­һэн биэрээри гыннаҕына, олус ааттатара, көрдөһүннэрэрэ, үҥтэрэрэ-сүктэрэрэ итиэннэ мээнэҕэ, дьоҕойоҥҥо, күндүтэ-мааныта суох хам­наабата. Кини үлэлиэн, оҥоруон иннинэ аан бастаан остуолга «аһыы аһы» туруортара­ра, ону салбаммахтыы түһэн, ирэн-хорон, ти­мэ­ҕэ сөллөн, саҥата-иҥэтэ элбээн баран, туһа­лыыр адьынаттааҕа». Ити курдук Бүөккэ саната­лаан ылла. Барыскыабыйа Уйбаа­на­бына, туо­ра уулус­саттан дьиэ күлүгэр түһэн, элэс гы­нан, кини хараҕыттан сүттэ.

Бүөккэ тиийиэх буолан эрэннэрэн баран ту­руо дуо, бардаҕа дии. Сотору буолаат, бухгалтер дьиэтигэр тиийэн кэллэ. Дьах­тар кырааскалаах уоһа ыттас гынан, үөрэн мичилийэн, маҥан, тэҥ үрүҥ тиистэрэ кэ­чи­гирээн, хараҕа ириэнэҕи­нэн иэйэн, имэ тэтэр гынан тоһуйда. Бу сулумах дьахтар, урут кэргэннэнэ сылдьыбыта арахсыбыт дуу, хайаабыт дуу. Кини икки хостоох, куукуна­лаах дьоҕус дьиэҕэ соҕотоҕун олорор. Урут бу дьиэҕэ Бүөккэ сылдьа илигэ. Уол үлэлиир тэрилин хаалыы сылдьар суумкатын муостаҕа уурда, саппыкытын уһулла, тапочка кэттэ, сэмэй­дик, килбиктик туттан, дьиэ ис бараанын эргим-ургум көрүтэлээтэ. Дьиэ хоп курдук, аныгы­­лыы тэриллээх, ыраастык, уурбут-туппут кэриэтэ хо­муллубут.

МаІнайгы хоско Бүөккэ өтүүгү оҥоро олор­до. Ити кэмІэ дьиэлээх дьахтар, тыаһа-ууһа суох сыбдыйан сылдьан ас тардар. Буспут эт, оҕурсуу, килиэп, үрүүмкэлэр уонна графин­наах арыгы остуолга хайы-үйэ уурулла оҕусту­лар. Оттон Бүөккэ, иннигэр табуретка уурунан, элек­трическэй өтүүгү өһүлэн, түбүккэ түһэн, дьиэлээх дьахтарга көхсүнэн олорор буолан, кини тугу тэрийэрин көрбөт. Барыскыабы­йа Уйбаанабы­на тугу эрэ толкуйдаабыттыы хараҕын быһыччы көрдө, сөмүйэтин уоһу­гар тириэртэ, тохтуу тү­һэн турбахтаата уонна, остуолга тарпыт аһын үрүҥ таҥаһынан сабаат, атаҕын төбөтүнэн дугунан куукунаҕа сыбды­йан хаалла.

Бүөккэ олох маһыттан туран кэллэ, куукуна диэки эргиллэн, саҥа аллайда:

– Барыскыабыйа Уйбаанабына!

– Тугуй, Бүөккэ? – диэбитинэн дьахтар куу­ку­наттан көстө түстэ.

– Оҥордум.

– Номнуо дуо? Туох буолтуй?

– Дэҥ холбоһуу тахсыбыт, ол нууччалыы «корот­кое замыкание» диэн буолар. Аны кут­туо суоҕа, – Бүөккэ өтүүгү розеткаҕа угар, илии­тинэн өтүүгү имэрийбэхтиир. Ону дьахтар куттаммыттыы көрөр, чугуҥнуур.

– Билигин даҕаны куттанаҕын дуу? – Бүөк­кэ Барыскыабыйа Уйбаанабынаны көрөн, сон­ньуйар.

– Сэгэриэм, куттаммытым, уолуйбутум, этим сааһа аһыллыбыта, хор, ити курдук билиҥҥэ ды­лы ааһа илик. Дьаабал баара ол курдук сүрэх­пин хайытта эбээт.

– Итийдэ, билигин ітµµктµіххµн даҕа­ны син, – Бүөккэ өтүүгү розеткаттан уһулла.

Барыскыабыйа Уйбаанабына үөрэн өссө ми­чик аллайда, Бүөккэни эйэҕэс баҕайытык санныттан таптайбахтаата, кууһа сыһан баран араарда.

– Маладьыас! – кини остуолга тиийдэ, ­аһын сабыытын арыйа тарта, ас минньигэс сыта аҥы­лыс гына түстэ.

– Бүөккэ, мин эйигин аны оҕо, уолчаан буолбатах, хайы-үйэ сааһын сиппит, армияҕа сулууспалаабыт, эр киһи быһыытынан кө­рөбүн. Баһаалыста, олорунан кэбис, – диэн дьахтар үчүгэйкээн баҕайытык өгүрүк-төгүрүк көрбөхтөөтө, илиитинэн олох маһы ыйан кэбистэ.

Түннүгүнэн тыган киирбит күн кыһыл көмүс чаҕыла дьахтар дьарҕаа ойуулаах былаа­чы­йа­тыгар арылыччы тыган оонньоото.

– Тыый, Барыскыабыйа Уйбаанабына, бу то­ҕо? – Бу Бүөккэ көһүппэтэх өттүттэн буолла, кини, икки илиитин тарбахтарын сараччы тутан, аккаастанан сапсынна.

– Тугун тоҕо диэтэҥий? Миигин өлөртөн быыһаатыҥ, биир бэрт наадалаах туттар тэрил­бин оҥорон биэрдиҥ. Ол хайдах ман­ньата, күн­дүтэ, мааныта суох, буор босхо буолуой? Сиэргэ табыллыбат. Оҕотуйума, мин эйигин дьиҥ­нээх ис сүрэхпиттэн күн­дү­лүүбүн, – Барыскыабыйа Уйбаанабына, куо­лаһын тупсара-тупсара, сүр үлүгэрдик, ылын­нарыылаахтык ымманыйда.

– Кэбис, кэбис, бырастыы гын! – Бүөккэ кэн­нинэн хааман тэпсэҥнээтэ.

Барыскыабыйа Уйбаанабына, эйэҕэстик ми­чээр­дии-мичээрдии кэлэн, Бүөккэни ха­ры­тыттан харбаан ылла, остуол диэки дэл­лэриттэ.

– Суох, суох, мин эйигин ыытыам, дьиэ­бит­тэн таһаарыам суоҕа. Ааммын хатаан кэбиһиэм, Аһаатаххына эрэ бу дьиэттэн эйигин ыытыам, – уонна кини кырдьык даҕаны ааны хатыы охсон кэбиһээри гыммыттыы аан диэ­ки көрүтэлээтэ. Онно, тахсар ааҥҥа, иһинэн хатанар күлүүс тыла көстөн турара.

Бүөккэ олулунна, хайдах куотунарын то­л­куйдуу сатаата.

– Миигин ийэм дьиэтигэр күүтэр ээ.

– Сүрүн! – Хап-сабар дьахтар саҥа аллайа түс­­тэ. – Бачча улахан, биир саһааннаах эр киһи буолан бараҥҥын, кыра оҕоҕо дылы ийэм күү­тэр дии турдаҕыҥ үһү. Көрдөһөбүн олор, аһаа, ис, – кини икки үрүүмкэҕэ арыгы кутуталаата. – Эһиэхэ, эр дьоҥҥо, күндүлээри бу аһыы аһы тута­бын. Мин, эн бэйэҥ билэриҥ курдук, суос соҕотоҕун олоробун. Киһи, дьахтар буоллаҕым дии, ардыгар кырдьыга чуҥкуйабын даҕа­ны. – Барыскыабыйа Уйбаанабына бо­куой биэр­­бэк­кэ Бүөккэни олох маска олорто уон­на үөрэн мичилийдэ. – Эн армияттан модьураан, тупсан да­ҕаны кэлбиккин. Биһиги кыргыттарбыт, эйи­гин көрө-көрө, букатын ууллан түһэн эрэллэр. Чэ, чэ, ааттаһыннарыма, көрдөһүннэримэ, бу үтүөҥ, өҥөҥ иһин, истиҥ сүрэхтэн күндүлээһин.

Кини охсуһуннараары үрүүмкэлээх арыгы­­ны үІүлүтэр.

– Мин арыгыны букатын испэппин ээ, – Бүөккэ илгиһиннэ, иннигэр ууруллубут үрүүм­кэ­лээх арыгыны халбарыччы аста. – Бырастыы гын, Барыскыабыйа Уйбаанабына!

– Тыый да, доҕор, арыгыны испэт эр ки­һи диэн баар үһү дуо? – Барыскыабыйа Уй­баанабына үрүүмкэлээх арыгыны Бүөккэ илии­тигэр тутта­ран кэбистэ. – Мин барыны ба­рытын көрө, билэ, истэ сылдьабын. Биһиги сов­хозка көрүөҥ этэ, ис­тиэҥ этэ, билиэҥ этэ, дьэ эҥин араас экземпляр­дар бааллар диэтэ­ҕиҥ, сорохтор трибунаҕа таҕыстахтарына, кө­мүс бэлэстэр, сэмэһит-суІ­хаһыт бэртэрэ, ус­тар ууну сомоҕолууллар, оттон үлэҕэ тиийдэх­хэ оҕус курдук нэстэр, аат эрэ харата, нэһиилэ аалыҥнаһаллар. Мин, кинилэри көрө-көрө, бэри бэркиһиибин. Оттон мин эйи­гин олус хайгыыбын. Үлэһит бэрдэ буолан иһэҕин. Эн ийэҥ – дьоллоох ийэ. Эйигин кытта, Бүөк­кэ, дьоллоох кыыс сиэттиһиэ, сэргэстэһиэ. Чэйиий, сэгэриэм, иһэн кэбис! Бээ мин бэйэм даҕа­ны бэрт кыратык амсайыым, – кини Бүөккэ­ни кытта охсуһуннаран баран, арыгытын иһэн кэбиһэр.

Бүөккэ тутан олорор арыгытын көрбөхтүүр, баһын быһа илгистэр.

– Барыскыабыйа Уйбаанабына, итэҕэй, мин арыгыны испэппин, иһиэхпин даҕаны ба­ҕар­бап­пын. Ол…

– Инньэ диэмэ, сэгэриэм, – дьахтар Бүөккэ­ни ситэ саҥарпата. – Эн букатын кыһыл көмүс­күн. Иһит эрэ, кыһыл көмүс кыайан саҥарбат да, алдьархайдаах элбэҕи оҥорор. Эн эмиэ кыайан саҥарбаккын, олус килбиккин. Оттон оҥороруҥ чааһынан кыһыл көмүс илиигин. Үчүгэй тыл – үрүҥ көмүс, оттон үтүө оҥоһуу – кыһыл көмүс. Кыһыл көмүс туһугар иһэн кэбиһиэх! – Дьах­тар үрүүмкэтин толорор уон­на охсуһуннараары Бүөккэҕэ чугаһатар.

– Суох! Бырастыы гын! – Бүөккэ олох ма­­һыт­тан ойон турда, дьиэлээх хотуну хо­моп­пот быһыы­нан махтанан тоҥхолдьуйда, ала­маҕайдык тутун­на итиэннэ, туттар тэриллээх суумкатын харбаан ылаат, сыыдамнык тахсан барда.

Ити барыта көрүөх бэтэрээ икки ардыгар буо­лан Быраскыабыйа Уйбаанабына өмүттэн хаал­ла, тахсан эрэр Бүөккэни тохтотоору ха­лахайданан тутан турбут үрүүмкэтин мүч­чү тутан, үлтү тү­һэрдэ уонна бэйэтэ саҥа ал­лайбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалла:

– Барда дии.

 

* * *

Бүөккэ уулусса устун дьиэтин диэки баран истэ. Кини долгуйбут көрүҥнээх, иһигэр са­ныыр: «Табыгаһа суохтук быһыытыйдым быһыылаах. Араа­һа, бухгалтеры хоргутуннардым. Оттон ки­ни тоҕо сыҥалаабытай? Өссө ааны хатыах буолар дии».

– Дорообо, Бүөккэ! – Мэхээлэ Мэхээлэйэ­бис үөрэ-көтө, күө-дьаа айманан көрүстэ.

– Дорообо! – истиҥник, ытыктабыллаахтык Бүөк­кэ хоруйдаата.

– Мин эйиэхэ, Бүөккэ, үөрэппит оҕобор, ба­ран иһэр этим, – диэтэ Мэхээлэ Мэхээлэйэбис.

Бүөккэ учуутала бэйэтинэн киниэхэ тоҕо баран иһэрин истээри сэҥээрдэ.

– Биһиги, учууталлар, үөрэппит-ииппит, кы­нат үүннэрбит оҕолорбут үлэһит дьон буо­лан иһэл­лэрин көрө-көрө сүрэхпит үөрэр, – Мэхээлэ Мэхээлэйэбис аан бастаан киирии тыллаах буо­лан биэрдэ, өссө сиэбиттэн си­гарета таһааран табаахтаата. Оттон Бүөккэ учууталын өйдөөх ха­раҕынан сэмэйдик кө­рө-көрө саныыр: «История учуутала Мэхээ­лэ Мэхээлэйэбис үөрэтэр уруога хаһан эрэ миэ­хэ тиис ыарыытынааҕар куһаҕан этэ. Ол бииринэн, – история даталара өйбөр хаһан даҕаны иҥнибэт этилэр уонна иккиһи­нэн, Мэ­хээлэ Мэхээлэйэбис үөрэтэр уруогар олус боч­чумнаах итиэннэ ирдэбиллээх буолара. Мин киниттэн толлорум. Бу билигин кини­лиин көрсүһүүм миигин тугунан даҕаны дьулап­пат. Мэхээлэ Мэхээлэйэбис бэйэтэ даҕаны киһи санаатын көтөҕүөх күлүм аллайыы бөҕө дии.»

Учуутал табааҕын буруотун үөһэ үрэн бурҕас гыннарда уонна эттэ:

– Бүөккэ, мин эйигиттэн көрдөһөрдөөхпүн.

«Ол тугу?» диэбиттии Бүөккэ төбөтүн хамнатта.

– Мин телевизор атыыластым. Антеннатын туруорус уонна розетката киллэрэн кулу эрэ, – учуутал көрдөстө.

– Ону оҥоруохха син, – Бүөккэ хап-сабар хоруйдаата итиэннэ уоһа ымайан, хараҕа күлүм аллайда. – Ол, Мэхээлэ Мэхээлэйэбис, Россия Турцияны кытта сэриилэһиитин хайа Александр ыраахтааҕы, хайа сыллааҕыта ыыппытын эппиэт­тиирдээҕэр быдан чэпчэки.

Учуутал күллэ:

– Өйдүүр эбиккин дии.

– Өйдөөн бөҕө. Сыыһа-халты эппиэттээн бук­кул­лубут боппуруостарбын букатын умнубаппын.

Иккиэн көрдөөхтүк, көхтөөхтүк күлүстүлэр уон­на аргыстаһан бардылар.

Бүөккэ учуутал дьиэтигэр тиийэн дьиэ үрдү­гэр ыттарга кирилиэс аҕалтарда, антеннаны ту­руорууга атах, тирээбил буолуталыыр ураҕас мастары булларда.

Бүөккэ дьиэ үрдүгэр ыттан, антеннаны туруо­ра, учууталын көмөлөһүннэрэ сылдьан этэр:

– Урукку учууталым эн, Мэхээлэ Мэхээлэ­йэ­бис, аны туран бүгүн миэхэ көмө үлэһит буолан хааллыҥ дии. Мэхээлэ Мэхээлэйэбис, исти­бэк­кэр эттэххэ, эн историяны билэриҥ кур­дук, мин даҕаны Советскай Армия кэккэтигэр сылдьан үөрэнэн, электричествоны кытта бодьуустаһарга син ону-маны удумаҕалыы түһэр буоллум, – кини күлэн чаҕаарыйда.

– Маладьыас! – учуутал биһирээтэ.

Дьиэҕэ киирдилэр. Бүөккэ розетканы олор­то, телевизоры олоҕун буллара, на­стройка­лыы сырытта. Мэхээлэ Мэхээлэйэбис ос­туолга сэмээр ас тардар, хас да бытыылка эҥин араас арыгылары уурда итиэннэ чэй оргутар тыаһа куукунаҕа иһилиннэ.

Бүөккэ телевизоры холбуур. Телевизор үлэ­лээн, тыаһыы ууһуу, күлүмнүү түстэ.

– Мэхээлэ Мэхээлэйэбис, көрөн кэбис! – Бүөк­кэ учууталы ыҥырар.

Мэхээлэ Мэхээлэйэбис, көрө түһээт, үөрэн өттүккэ охсунна.

– Тугун бэрдэй! Түргэн туттуулаах уол­чааҥҥын.

– Бу судургу, уустуга суох оҥоһуу, – Бүөк­кэ телевизор экрана көстүүтүн өссө тупсаран биэрэр.

Ити миэхэ дэбигис кыаллыбат үлэ. Бүөккэ, ити хоско киириэх эрэ, – учуутал Бүөккэни атын хоско киллэрдэ уонна ас өрөһөлүү тардыллы­быт остуолугар олорорго илиитинэн ыйан көрдөстө. – Олорунан кэбис.

Бүөккэ аһы, бытыылкалаах арыгылары чаҕы­йа көрдө, үөһэ тыынна, сирэйин мырдыҥнатта уонна ылыммат быһыынан:

– Мэхээлэ Мэхээлэйэбис…

Онуоха кинини ситэ саҥарпакка Мэхээлэ Мэ­хээлэйэбис илиитин өрө уунна уонна эттэ:

– Биһиги бүгүн сүрдээҕин үлэлээтибит ээ, онон, остуол тула олоро түһэн ыларбыт, сылаас чэйи иһэрбит айыы буолбатах.

– Кэбиис…

– Туох диэн эттэххиний? Ама үлэҥ иһин эйи­гин кураанах тылынан махтанан, баһыыбалаан таһаарыам дуо? Бу остуолга тугу уурбутум – дьиҥнээх истиҥ сүрэхтэн махтаныы манньата. Киһиэхэ үтүөнү, өҥөнү оҥоруу махтала, ман­ньата суох буолуон сатаммат. Букатын түктэри. Ха­та олорунан кэбис, – Мэхээлэ Мэ­хээлэйэбис көрдөһөр. – Мин бэйэбэр мүччүрүйбэт биир бы­раа­былалаахпын: мин бэйэм чааһым дегус­таторбын, ол аата амсайан эрэ көрөөччүбүн. – Кини бытыылкалары эргичиҥнэтэр. – Бу «Рос­сийская», бу «Донская», бу «Зверевой», оттон бу «Коньяк», биэс сулус, оттон бу… эн хайатын сөбүлүүрүҥ буолла?

– Мин дуо… Мин хайатын даҕаны сөбү­лээбэп­пин, – Бүөккэ остуолга олорбото, кэнни­нэн тэйдэ.

Мэхээлэ Мэхээлэйэбис олох маһыттан ойон турда, Бүөккэни илиититтэн ылла уонна остуол диэки ыйа-ыйа:

– Саллаат буолан бараҥҥын дуо? Мин эл­бэҕи сыҥалаабаппын. Истиҥ сүрэхтэн мах­талым ман­ньатын күндүлүүбүн, – кини үрүүм­кэлэргэ арыгы кутуталаата.

– Кытаанах соҕуһуттан ис, сүрэх-быар ону ылым­тыа дииллэр.

– Мин испэппин ээ, – Бүөккэ остуол ыкса­ты­гар, олох мас өйөнүүтүттэн тутуһан турда.

– Эн симиттимэ, бу оскуола буолбатах. Ха­та ки­һилии олорунан кэбис.

Бүөккэ Мэхээлэ Мэхээлэйэбиһи көрбөхтүүр уонна саныыр: «Сымыйалаан сырбатыахха дуу? Иэдээн доҕор.» Онтон санаа булан эттэ:

– Олус да хаайдыҥ, үрүүмкэ аҥаарын, чиэп­пэ­рин иһиэххэ син даҕаны этэ, ол гынан баран… – Бүөккэ ситэ эппэккэ тохтоон хаалла, Мэхээлэ ­Мэ­хээлэйэбистэн хараҕын куоттаран атын сир диэки көрүтэлээтэ, турар сиригэр тэп­сэҥнээн ылла.

– Туохтан? – Мэхээлэ Мэхээлэйэбис ыйытта.

– Мин киһини көрсө барардаах этим, хо­йу­таатым даҕаны уонна… – Бүөккэ эмиэ ты­лын ситэ эппэккэ ханнан хаалла, олох мас өйөнө­рүн туппахтаата. Кини кырдьык туохтан эрэ улахан­нык олуттарбыт курдук буолла.

– Ол кими, доҕоор? – Мэхээлэ Мэхээлэйэ­бис иһээри чороччу тутан турар үрүүмкэлээх ары­гытын остуолга уурда.

– Кыыһы, – диэн Бүөккэ нэһиилэ саҥа та­һаарда уонна, ис кистэлэҥмин этиттиҥ ээ диэ­бит курдук Мэхээлэ Мэхээлэйэбиһи оҕолуу аһын­нарыылаахтык көрөн кылахачыйда.

– Өйдөөтүм, – Мэхээлэ Мэхээлэйэбис итэҕэй­дэ.

– Моһуоктаах дьыала диэтэҕиҥ, – Бүөккэ эр­дийэн, куотунар, мүччү көтөр суолун ордук бигэргэттэ. Тэлэччи аһыллан турар түннүгү­нэн тыал тµннµк сабыытын тэлибирэтэ хамсатта, сө­рүүн салгын хос иһин сайа оҕуста. Олбуор иһигэр көччүйэ, көрүлүү сылдьар чыычаахтар үөрдэ­рэ көтөн бирилээн, кынаттарын тыаһа иһиллэн, түннүгүнэн көстөн аастылар.

– Оннугун оннук. Кыыһы көрсүөх буолан тылы биэрэн, эрэннэрэн баран, кэлбэккэ хаа­лар букатын сатаммат. Ол эрээри, муҥ саатар адьас сымнаҕастан амсай ээ, – Мэхээлэ Мэхээлэйэбис кыһыл арыгылаах бытыылканы хаба тардан ылла, бүөтүн аһаары хачыгыраста.

– Сымнаҕас арыгы өссө ордук аҥкы­лыйымтыа. Айаҕым сыттаах буоллаҕына кыыс сөбүлүө суоҕа, кыйдаан ыытыа. Чэ, бырастыы гын! – Бүөккэ эйэҕэстик мичээрдээтэ, илии тутуста уонна кө­рүөх, саҥарыах бэтэрээ икки ардыгар дьиэттэн тэп гынан хаалла.

Мэхээлэ Мэхээлэйэбис өмүттэн тугу даҕаны саҥарбакка хаалла, остуолга тардыллыбыт аһы көрбөхтөөтө, онтон бытыылкаттан кыһыл арыгы кутунна, үрүүмкэтин түннүк диэки ыйдаҥар­да-ыйдаҥарда көрбөхтөөтө, сытырҕалаан көрдө.

– Сымнаҕас арыгы өссө ордук аҥкы­лыйымтыа диэтэ. Үгэргээтэ дуу? – арыгыны истэ, иһин түгэ­ҕиттэн эҕирийэн улаханнык тыынна, уоһун туора-маары сотунна.

 

* * *

Бүөккэ тиэтэйэ-саарайа хааман дьиэтигэр чу­гаһаан иһэр. Кырхах да былыта суох ыраас халлаан. Күн киэһэрэн, арҕаа саҕахха намтаан, тииттэр күлүктэрэ уһаан түспүттэр, салгын бил­лэрдик сөрүүкээбит.

Атах тыаһа иһилиннэ, Бүөккэни ким эрэ ситэн кэллэ.

– Дорообо, Бүөккэ!

Бүөккэ саҥа хоту эргилиннэ, Сибэкки Сэмиэ­нэбинэ кинини ситэн кэлэн, сэргэстэһэ хаамыста.

– Мин, Бүөккэ көрдөһөрдөөхпµн.

– Баһаалыста.

– Приемнигым хандрыы гынна. Күннээҕи со­нунтан матыы буолла. Көрөн, оҥорон абы­раа, – Сибэкки Сэмиэнэбинэ, суумкатыттан бы­латыа­гын ылан, сирэйин соттумахтаан ылла.

– Суол таарымтатыгар киирэ да сылдьыах­ха син, – диэтэ Бүөккэ уонна, хаамарын бытаар­дан, атаҕын дьахтар хардыытыгар дьүөрэлээн би­тийиктэннэ. Кини иһигэр бу дьахтар көр­сө туспүтүн абааһы көрө санаата. «Бүгүн миэхэ бу туох ааттаах кыраммыт күнэ үүммүтэй? Олох хардыыны даҕаны хаамтарбат күннэрэ буо­лан биэрдэ дии. Кини, бу дьахтар, эмиэ ити сылдьыбыт ыалларым курдук, эрийэн олоруо дуо? Ол эрээри, ама хайа үлүгэрий, Сибэкки Сэмиэнэбинэ бэйэтэ врач, арыгы буортутун, арыгыһыттары кытта утары охсуһар туһунан лекция бөҕөнү ааҕан чоргуйар дии уонна совхоз учаастактарын эргийэ сылдьан алкоголиктары эмтээн орулатар-сарылатар эбээт».

Сибэкки Сэмиэнэбинэ дьиэтин остолобуой хоһо. Бүөккэ радиоприемнигы кытта хасыһар, от­тон дьиэлээх дьахтар атын хоско киирэр, куукуна­ҕа тахсар, саҥата-иҥэтэ суох быһа сы­быытыыр.

Балачча буолан баран радиоприемник үлэ­лээн хордьугунуу түһэр.

– Үлэлиир буолла, – Буөккэ көлөһүнүн туора-маары соттор.

– Улахан, улахан баһыыба! – Махтанна Сибэк­ки Сэмиэнэбинэ.

Бүөккэ туттар сэбин хомунар уонна саныыр: «Хата бу врач, врач курдук, культурнайдык, ис­тиҥник махтанан, онон бүтэрдэ. Мэлдьи, хан­на даҕаны, ити курдук буолуохтаах буолла­ҕа дии. Маннык истиҥ, үтүө сыһыаннаах ки­һи­ни уураан да ылыахха син этэ”. Кини ба­раары илии­тин Сибэкки Сэмиэнэбинэҕэ бы­раһаайдаһар быһыы­нан уунна.

– Бүөккэ, начааскаҕа, биир мµнµµтэҕэ тох­туу түс, – диэт Сибэкки Сэмиэнэбинэ куукуна­ҕа тэ­лээрис гынан хаалла уонна астаах, ары­гы­лаах подноһу көтөҕөн маталытан таһаарда.

– Эн миэхэ үтүөнү оҥордуҥ. Бу истиҥ сү­рэхпиттэн махталым бэлиэтэ. Туох ханнык хар­далаах, манньалаах буолар. Ыл, остуолга ба­һаалыста садьыыстаан кэбис, – Сибэкки Сэмиэ­нэбинэ ыраас хааннаах төгүрүк сирэйэ саһархай хараҕа, синньигэс хара хааһа, бу­дьуххай оҥо­һуулаах баттаҕа кини үөрбүт, аламаҕай дьүһү­нүгэр ордук тупсан көһүннэ. Бытыылкалаах испиири ылла. – Бу испиир, адьас чыыстай, төһөнү уулуубун?

Бүөккэ хараҕын муҥунан көрдө, кэннинэн тэйдэ, илиитинэн сапсыйда, кэлэҕэйэ да суох буоллар, соһуйбута бэрдиттэн тардыалатта:

– Төө-һө-нү даҕаны буолбатах. Бы-бы-растыы гын! Быраһаай! – диэн бокуойа суох таһырдьа ойдо.

Сибэкки Сэмиэнэбинэ бэркиһээн илиитин са­рас гыннаран эрэ хаалла.

Бүөккэ баран иһэр. Кыыһырбыт, сымыһа­ҕын быһа ытырбахтыыр: «Көр итини! Миигин аны Саталлаах Саарыны солбуйтараары гым­мыттар эбээт. Кини былырыын сайын арыгыга умайан өл­бүт сурахтааҕа. Саталлаах Саарын барыны барытын сатыыр дьоҕурдааҕа, уус тарбахтааҕа, ол гынан баран, мэлдьи аһыы ууга умсаахтыыра. – Кини тохтуу түһэр, онтон санаан кэлэр. – Баҕар, кинини дьоннор үлэлэ­тэ-үлэлэтэ үтүөтүн, өҥөтүн иһин манньалаан, арыгыны иһэрдэ угуйбуттара буолуо. Манньа икки өрүттээх».

Бүөккэ бэйэтэ манньаттан куотан, буут биэр­тэ­лээбититтэн үөрэ санаата.

 

Василий Протодьяконов–Кулантай

 

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий