Үтүө ааттара тэпсиллибэтэр ханнык!

(Саха саарына И.Е. Винокуровка анаммыт испэктээк туґунан санаалар)

 

Өрөспүүбүлүкэни кытаанах кэмҥэ (1946-1951) салайан олорбут, саха кырдьыга тиллэрин туһугар, норуотун туһугар үтүө аата тэпсиллэрин кэрэйбэтэх саха саарына Илья Егорович Винокуров (1896-1957) туһунан испэктээги (Баһылай Харысхал сценарийынан Андрей Борисов туруоруутун) дьон-сэргэ иһирэхтик көрүстэ.

Тыын харбаһар уустук кэмнэргэ улуу дьоммут Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап, Николай Неустроев үтүө аат­тарын харыстаан, кырдьыгы аһаҕастык этэр­тэн дьулайбатах дьо­һун салайааччы Илья Ви­но­куров уобарас буолан тиллибитэ аныгы көрөөччүгэ истиҥ бэлэх буолла. Испэктээккэ сү­рүн оруолу таһынан, ХХ үйэ уоба­раһа, Кэм уобараһа улахан суолталанар. Аҕа дойду Улуу сэриитин аас-туор олоҕо, 1950-с сыл­лардааҕы буом кэмнэр, көҥүл тыына бил­лиэхчэ буолбут 1980-с сыллара, бастыҥтан бас­тыҥ, чулуу дьоммут ааттара тиллибит 1990-с сыл­лара ретроспекция ньыматынан илэ-чах­чы ойууланар. Документальнай испэктээкил буо­ларын бы­һыытынан, айдааннаах, мөккүөр­дээх мун­ньахтар быһаарыылара, боротокуоллара араа­дьыйа нө­ҥүө ааҕыллар. Историябыт бэлиэ кү­нэ-дьыла ааттанар: 1943 сыл олунньу 3 күнэ, 1952 сыл муус устар 8 күнэ, 1953 сыл ыам ыйын 8 күнэ, 1996 сыл тохсунньу 3 күнэ, о.д.а… Барыта олоххо баар суол, көрөөччү истибит-билбит тү­гэннэрэ.

Испэктээкил Илья Винокуров 100 сыллааҕы юби­лейыгар бэлэмнэнии сыанатыттан саҕаланар. ХХ үйэ эндиирдээх, эрийсиилээх историята Ре­жис­сер (Руслан Тараховскай) хараҕынан, билиҥ­ҥи кэм киһитин аатыттан кэпсэнэр. Режиссер – аас­пыт олоҕу бүгүҥҥү күнү кытта ситимниир айар интеллигенция түмүллүбүт уобараһа.

Испэктээккэ күүстээх уобарастааһын, мета­фо­ра, бэлиэ, символ, уус-уран ымпык (деталь) айым­ньылаахтык туттуллар. Оонньуу саҕаланыытыгар быстах көстөн ааспыт икки персонаһы бэлиэтии көрдүм: Илья Винокуров туһунан истибит, билэр, өйдүүр сыана рабочайа Ылдьаа уол (Павел Че­нянов) уонна «ол кимин билбэт, билиэн да ба­ҕарбат» режиссер көмөлөһөөччүтэ Асааска уол (Роман Дорофеев). Нигилист уобараһа салгыы «сайдан», «норуот өстөөхтөрүн», «буржуазнай национализмы» дьаныһан туран кыдыйбыт НКВД боломуочунайыгар дьүһүн кубулуйар. Оон­ньуу иккис чааһыгар Илья Винокуров аара суолтан быыһаабыт Биригэдьиирэ (Павел Че­нянов): «Ылдьаа Дьөгүөрэбис Мөлөкүүрэби тыын­нааҕым тухары умнубатах киһи!..» диэбит тылларыгар бар дьон, норуот санаата этиллэр. Ону таһынан артыыс Ефим Степанов тыйаатыр историятын, былыргытын тутан олорор тыыннаах өйдөбүл буолан кыл түгэҥҥэ киирэн тахсыбыта эмиэ туспа суолталаах. Урукку бэлиэ испэктээктэр декорациялара, айымньылар ааттара өйдөбүл ситимэ буолан тиллэллэр, ааспыты санаталлар. Норуот тыыннаах өйдөбүлүн тэпсии, ис кыаҕын, ис дьиҥин харгыстааһын, көҥүл санаатын хаач­чахтааһын, кырдьыгын кыһарыйыы кэхтиигэ, си­мэлийиигэ тиэрдэр кутталын сэрэтии – «Тэп­силлибэт үтүө аат» испэктээкил сүрүн санаата.

Оонньуу үгүс элбэх оруолларын маннык наар­дыахха сөп: салайааччы, интеллигенция, норуот уоба­раһа, кэлии омуктар, «былаас кулуттара». Ол эрэн Илья Винокуров (Анатолий Николаев) бу наардааһыҥна хайдах да баппат, барыларыттан ойуччу турар таһыччы уобарас. Норуотун дьыл­ҕатынан тыыммыт-олорбут, ис сүрэҕиттэн тө­рөөбүт дойдутугар, норуотун Кырдьыгар бэри­ниилээх, булгуруйбат бигэ санаатынан, су­дур­гу, сэмэй майгытынан дьоҥно сөбүлэппит киһи кэрэмэһэ, дьиҥ норуот салайааччыта. Ула­хан салайааччы дуоһунаһыгар олорон кыл да түгэҥҥэ үтүө, сэмэй, киһилии майгытын ыһык­тыбатах, дьонум-норуотум туһа диэн бэйэтин харыстамматах сүдү киһи. Артыыс Анатолий Ни­колаев бу улахан эппиэтинэстээх оруолу үгүс саҥата, кырааската суох, ис иһиттэн дьиппиэ­рэн, дьоһуннанан истиҥник толордо. Ол эрэн ар­тыыс «классик-суруйааччыларбыт айымньыла­ра бо­булуннулар», «итэҕэйбит киһим миигин таҥ­­нарда» диэн этии­лэригэр ыар санаа баттыга, са­лайааччы норуотун дьылҕатын туһугар ис иһит­тэн долгуйуута, хараастыыта (абарыыта да буоллун) ситэ арыллыбата.

Обком бастакы сэкирэтээрэ Семен Борисов (Айаал Аммосов) таас ньыгыл систиэмэ сиэр­тибэтин быһыытынан көһүннэ. Бу персонаж оч­чотооҕу сүтүктээх, сиэртибэлээх кэм эриирин-мус­куурун өссө төгүл туоһулуур. Ол эрээри со­рох түгэҥҥэ санаа оонньооһуна, муунтуйуута көн­нөрү мөлтөх киһи эмоциятын курдук көһүннэ. Илья Винокуров тус олоҕор, дьылҕатыгар быһач­чы сыһыаннаах киһи ис дьиҥэ ситэ арыллыба­та, өйдөммөтө…

Табыллан оонньоммут оруоллартан биир­дэс­тэрэ – Идеолог (Иннокентий Луковцев). Ыар-хабыр кэм тыынын тута сылдьар түгэхтээх уоба­ра­һы ар­тыыс кыайа-хото толордо. Киһи­ни дьик­синнэрэр ха­рактернай персонаһы кө­рөөч­чү итэҕэйдэ. Биир оннук уурааҕынан ура­ҕастам­мыт, киһилии бодотун сүтэрбит ИДьНК боло­муо­чунайын Роман Дорофеев итэҕэтиилээхтик толордо.

Идеология охсор илиитэ буолбут Канаев, Ти­хонов, Ефремов (Куприян Михайлов, Дмитрий Алексеев, Михаил Апросимов) биир күдьүс уобарас быһыытынан көһүннүлэр. Үһүөн үтүк­түспүт курдук үкчү таҥастаах, бартыбыал кыбы­ныылаах, биир тыла, саҥата суох күлүк курдук сүөдэҥнэстилэр. Ити курдук, көрөөччү иннигэр ааспыт үйэ бэлиэ уобарастара, түгэннэрэ көстөн ааһара – бу испэктээк ойуулуур, сиһилиир ура­тыта.

Испэктээк сүрүн мөккүөрэ айар интеллигенция уонна былаас, көҥүл уонна хааччах, кырдьык уонна сымыйа утарсыытыгар көстөр. Саха чу­луу учуонайа Георгий Прокопьевич Башарин уобараһын артыыс Кирилл Семенов астыктык, толору арыйда. Оҕотун хоруобун салааскаҕа соспутунан хаар-тибии быыһынан кинини со­йуолаһан сүгүннээбэтэх бартыбыаллаах карье­ристары утары хааман иһэр түгэнэ – улуу учуо­най уустук, ыар олоҕун метафората буолан күүс­тээхтик оонньонно. Аҕа барахсан ыар, нүһэр аһыыта, кутурҕана бүтүн омук алдьархайын бы­һыытынан итэҕэтиилээхтик көһүннэ. Георгий Ба­шарин – тус бэйэтин байылыат, нуґараҥ олоҕун ум­нан туран, дьонум-сэргэм туһа диэн кэскиллээх санаанан салайтаран олорбут, үлэлээбит-айбыт са­ха интеллигенциятын биир чаҕылхай холобура. Учуонай Режиссерга: «Олохпор биирдэ да кэм­симмэтэҕим», – диэн билиниитэ уонна «Это все суета! Любовь вечна!», «Дорогие мои люди, я вас люблю!» диэн тыллара – испэктээк сырдык уонна чаҕылхай түгэннэриттэн биирдэстэрэ буолар.

Учуонай, профессор Арфо Аветисовна Пет­росян (Изабелла Николаева) саха норуотун дьыл­ҕатыгар ураты суолталаах, кырдьыгы өрө туппут киин сир өркөн өйө буолан табыллан оонньон­но. Татьяна Легантьева Актриса оруолун, Режиссер эрэллээх эркинин, Музатын ураты иэйиилээхтик, сырдыктык толордо.

Норуот уобараһа чопчу персонажтарга тү­мүл­лэн арыллар: Эдьиий Маайа (Степанида Бо­рисова), Учуутал Платон Ушницкай (Михаил Се­менов), фронтовик (Василий Борисов), сэ­кирэтээр кыыс (Елена Маркова), Биригэдьиир уол (Павел Ченянов), эбэҥки Ньукууска, Долгунча, Булуҥҥа балык булдугар тиийбит дьон.

Испэктээк уһук чыпчаала, сүрүн герой толору арыллар сыаната – Булуҥҥа Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы кэм. Балык булдугар көһө­рүллэн тиийбит чурапчылар, олохтоох омуктар, кэлии омуктар – бары биир тэҥ кыһалҕалаах, биир иэдээҥҥэ түбэспит Ийэ сир оҕолоро. Бу сыанаҕа ордук кэлии дьон: литовец (Эдвардас Купшис), финка (Жанна Ксенофонтова) уобарастара бэ­лиэтик арылынна.

Доҕордуулар эбэҥки Ньукууска (Илья Струч­ков) уонна Илья Винокуров көрсүһүүлэрэ – испэктээк долгутуулаах түгэннэриттэн биир­дэстэрэ. «Эмиэрикэ үспүйүөнэ» аатыран тутул­лубут, сынньыллан икки көрөрүттэн мэлийбит Ньукууска оруолун Илья Стручков киһи өйүгэр-санаатыгар хатанар гына умнуллубаттык, итэ­ҕэтиилээхтик толордо.

Резонер-уобарастары санатар икки персо­нажка тохтуохпун баҕарабын: дьоно аччыктаан өлбүтүттэн өйүгэр оҕустарбыт, тааһы килиэп оІостубут Иирээки ниэмэс (Гернот Гримм) уонна уулусса киһитэ буолбут, кураанах бытыылка хомуйааччы дьэбириэй (Ефим Степанов). Иирээ­ки ньиэмэс таастыйбыт харахтарыгар, сир-хал­лаан икки ардыгар соҕотох хаалбыт дьэ­би­риэй ырыатыгар ааспыт үйэ алдьархайа, иэдээнэ иһиллэргэ, көстөргө дылы… Онуоха таас килиэп, кураанах бытыылка Кэм быстыспат сор­ҕото, таастыйбыт сүрэх, кураанахсыйыы, ту­лаайахсыйыы бэлиэтэ буолан дэгэт суол­таланаллар.

Сүөһү курдук үүрүллэ-үтүрүллэ үөрэммит хол­куостаахтары, аччыктаан киһи аатыттан аас­пыт, атаҕастаммыт дьону көрөн олорон, эбэ­лэр­бит-эһэлэрбит ыар дьылҕаларын харааста, курутуйа саныыгын, өйдүүгүн. Бу түгэҥҥэ кө­рөөччү артыыстары кытта биир ситимҥэ хол­боһор, силлиһэр. Бу түгэҥҥэ тыйаатыр, уус-уран айымньы күүһүгэр көрөөччү итэҕэйэр, сүгүрүйэр.

Сыананы киэргэтии (Михаил Егоров) судургу эрээри, үгүһү этэр суолталаах. Эргэ тыйаатыр фонугар ардах курулаччы кутара, хаар түһэн кыыдамныыра көрөөччүгэ ураты туругу, эйгэни үөскэтэр. Сыана уота – үдүк-бадык, соҕотох ос­туолба лаампатынан сырдаабыт хараҥа куо­рат. Персонажтар сөбүлээн турар сирдэрэ – бу соҕотох остуолба сырдыга. Бу – Көҥүлгэ ту­рууласпыт, Сырдыгы ыраламмыт дойдубут ис дьиҥэ.

Тимир эрэһээҥкилээх мас араамалар оччотоо­ҕу кэм, күөмчүлэммит көҥүл, тулаайахсыйбыт өй-санаа бэлиэтэ буолан кураанахсыйан көстөл­лөр: салайааччы үлэлиир хоһо, оҕо оонньуур площадката, эдэр дьон дьиэлэрин эркинэ, Дьо­куускай, Москуба куорат уулуссалара… Сыа­наҕа онтон тутулуга суох олох устар, салҕанар, мас араама быыһыгар эдэр дьон имигэс үҥкүүтүн дуоһуйа хамсанар, ыллыыр-туойар, айар-тутар. Ол эрэн барыта быстах, судургу, ситэтэ, толорута суох.

Икки өттүнэн ааннаах ыскаап ааспыт олоҕу бүгүҥҥүнү кытта ситимниир, биир сүрүннүүр. Уус-уран ымпык (деталь) быһыытынан кинигэ үгүстүк ахтыллара, ааҕыллара испэктээк сүрүн санаатын ситэрэн-толорон биэрэр.

Түмүк – күүстээх символическай ис хоһоонноох. Муус байҕал ортотугар, түүҥҥү сулустаах хал­лаан ортотугар Өксөкүлээх Өлөксөй, Илья Ви­нокуров, эбэҥки Ньукууска буолан үһүөн биир оҥочоҕо олорон усталлара – кэм-кэрдии сити­мэ олохтоммут, үтүө аат тиллибит бэлиэтэ буо­лан уобарастанан көһүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй: «Оччотугар буоллар, аны биирдэ дьүһүн ку­бу­лунан, быста-быста салҕанан, тимирэ-ти­ми­рэ күө­рэйэн, өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ!» диэ­бит ал­гыс, кэ­риэс тыллара көрөөччүгэ дуо­раан­наах­тык, са­таланан иһиллэр…

Испэктээк бүтүүтүгэр араамалаах эрэһээҥ­ки чулуу дьоммут, суруйааччыларбыт мэти­риэттэринэн солбуллубутун көрөөччү ытыс тыа­һынан долгуйа көрсөр. Ааспыты-буолбуту суол­талаан, өбүгэ тыын өйдөбүллэрин, ийэ би­лиитин куппутугар-сүрбүтүгэр иҥэринэн бигэ тирэхтээх, чөл, чиҥ туруктаах, инникигэ эрэллээх буолуу – бу испэктээк сүрүн санаата. Онуоха көмө күлүүс буолар – олоҥхоттон силистээх, өбүгэ ийэ өйүттэн, тылыттан ситимнээх бастакы суруйааччыларбыт хомуһуннаах хоһоонноро, тыыннаах айымньылара.

«Тэпсиллибэт үтүө аат» испэктээгинэн Илья Егорович Винокуров үтүө аата сахатын дьонугар өрөгөйдөөхтүк төнүннэ. Умнулла быһыытыйбыт сүдү киһибит аата Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап, Николай Неустроев ааттарын кытта букатыннаахтык үйэтитилиннэ.

 

Мария Кириллина,

филологическай наука кандидата

 

«Чолбон» сурунаал №11 2017

Добавить комментарий