Дьэргэлгэн таас кистэлэҥэ

Кэпсээннэр

 

“Астаапкалаах поручик кэпсээннэрэ” циклтэн

АНЬЫЫЛААХ-ХАРАЛААХ

 

Сир симэҕэ тэтэрэ нусхайан Ийэ сир­бит иэнин киэргэтэригэр тэҥнээх эдэр хо­туттарым… Эһи­ги саҥа тыллан эрэр эдэркээн нарын кукку­тун санаарҕабыллаах кэпсээмминэн туоххаһытыах­пын ончу баҕарбаппын да буол­лар, хайыахпыный. Мин кындыа кырыанан бүрүллүбүтэ төһө да ыраат­тар аҥала баспар, кэмсиннэрбин да туоккалаах туох да киирбэт. Мин бу курус эрээ­ри толору кыр­дьык­таах сэһэним илэ-бааччы кэрэ бэйэлээх, күн сарыал­лаах, абылаҥнаах айылгылаах дьахтар ай­мах­ха бы­һаччы сыһыаннаах. Өлөрөр-өһөрөр тэҥэ ум­сугутар уйулгугут балачча кэм ана­раа өттүгэр биир бастыҥнаахай эр бэрдин олох суолуттан умса анньан турар. Икки төгүллээн ум­сарбыта… Ол эрээри, ити эр бэрдэ өлөр өлүү мин­ньигэһин анаан көрдөөн булбут буолуон эмиэ сөп…

* * *

Бу дьиктилээхэй түбэлтэ үтүө аата үйэлэргэ хаалар күн судаарбыт Николай Павлович ыраах­тааҕылыыр кэмигэр, төрүт саҕаланыытыгар буо­лан ааспыта. Кэпсиир киһим, гвардия үөһээ чыына эпписиэр Сенат болуоссатыгар тах­сы­быт биллэр быһылаан содулугар сулууспат­тан тохтоон, имиэнньэтиттэн ханна да быкпакка оло­рорго күһэллибитэ. Буруйу-сэмэни, кыр­дьы­гы эттэххэ, бу мааны тойон тулуурдаахтык ылым­мыта, эбиитин өссө киэптии, өҥ тутта да соҕус диэххэ сөп.

Кэмэ буоллаҕына олус булкуурдаах да буол­батар, иннэ-кэннэ тугунан иэнигийэн тахсаллара биллибэт сүпсүктээх күннэр тураллара, үйэ­лэргэ олохсуйбут олох укулаатын биирдэ түҥ­нэрэн кэбиһиэхтээх аарыма аймалҕан тахса­рын дьон тулуйбакка маныыллара. Ити бү­рүү­кээбит быһыыга-майгыга үүрүүгэ түбэс­пит туспа санаалаахтар тула баар бар дьон саар­бах болҕомтолорун күүскэ ылаллара. Улуу сэ­рии кэнниттэн, баллыр дьон балысхан сай­дыылаах Дьобуруопаҕа ааҥнаан-айбардаан төн­нүөхтэриттэн, үгүс элбэх үтүө-мааны киһи үрүҥ мэйиитэ туора дойдулар өрө туруулаах өрөбөлүссүйүөннэй өй-мэй үөрэхтэринэн су­туллубута. Онон биһиги бэтэрээҥҥи баар ли­бэрээлбит бэйэтин туһугар аһыныгас санаа­лаах­тартан, ордук чуолаан нууралхай көрүүлээх сир симэҕинии сиппит кыыс аймах быыһыттан кыһамньы бөҕөнү көрсүбүтэ.

Быһата эттэххэ, N. тойон тус бэйэтэ соччо-бач­ча сыһыана суох көлүйэтигэр сөтүөлээбитэ (нер­чинскэйдээҕи хаспахтарга тыынаахтыы сытый­ба­таҕа эбээт, эбэтэр тылын былас таһааран, хоол­дьуга тосту ыстанан ыйанан тэйгэйэн турбатаҕа, киһи аймах үтүө баҕа санаатын туһугар өлөрүн да утуйарга холообут үйэлэргэ хаалар санньыар мэҥэ өйдөбүнньүгэ буолбатаҕа!), хаһаастаах ог­­дооболор үгэхтэриттэн хостоммут босхо сам­паа­ны толору хончоҕорунан хантаппыта, остуол тула кистии-саба кэпсэтэрин ис дьиҥин соччо дьа­лайан дьэҥкэтик билбэтэр да айаҕын муҥу­­нан туман курдук “либэртиэ” уонна “фратэрнитиэ” туһунан лахсыйара уонна… биллэн турар, оннук-оннук, мэник Амур сытыы оноҕосторугар субу-субу таптарара.

Туох диэхпитий, уурайбыт гвардеецпыт сүрэ­ҕи ньүөлүтэр минньигэс мүөт сытынан аҥкы­лы­йар, угуйар-көҕүтэр күндү күлүүк дьахтар аймахха урут даҕаны сыстаҕас этэ. Ол киһибит аны үгэххэ киирбит аччык ыт кэриэтэ буолбута. Кэрээнит­тэн тахсыбыт саҥа Казановабыт кырдьаҕас ийэ­кэ­тэ, кэрэчээн кэргэнэ, икки мааныка оҕолоро кураанахха харахтарын уутун тохпуттара. Таптал уҕараабат мэнэгэйин ханнык да бэйэлээх сымара таас хайа бүөлүү туран, бачча үлүгэр дьулурҕан уонна ыар аньыыга-хараҕа түһүүнү тохтотор кыаҕа суоҕа.

Онтон ити быһыыга-майгыга хайаан да буо­луохтаах буоларыныы, өйдөнүллэр уонна кө­һүтүллэр бүтэһиктээх түмүк тахсыбыта. Икки ураа муостанан ииримтийбит хайа эрэ дьахтар тойон эрэ бэйэлээх бэйэтин быртаҕырбыт оро­нугар дьолуота ити күн табыллыбатах көссүүнү тутан, сонно ытан кэбиспитэ. Ханнык да эйиэхэ дуэллаһар бэстилиэтэ, секундана уонна да атын итиниэхэ курдук үтүө-мааны уопсастыба ир­дэбилэ суох! Булт саатынан тирээн туран, экчи буолар гына икки уоһунан төхтүрүйэн.

  1. тойону тиһэх суолугар далбардаабакка су­дургутук утаарбыттара. Таҥара дьиэтигэр олох­суйбут үгэһинэн сууйан-сотон, таҥыннаран, мэ­лииппэ ааҕан баран аймахтара уһун ууларыгар сыппыт таас араҥастарыгар кистээбиттэрэ – баа­йа үгүөрү да буоллар, хаан-уруу баар киһитэ этэ ээ.

Субу манна кэлэн, кэпсээччи сэһэнин түмүк­тээммин, ааҕааччыны кытта арахсар түгэним үүм­­мүт курдук. Ону баара хантан! Дэлэгэй са­наа­ҕы­тын киллэрэн, баалаамаҥ, үтүө доҕот­торум! Кэп­сээммит ордук умсугутуулаах өртө дьэ мантан саҕаланар. Туох буолбутун, ханнык дьикти-дьии­бэ тахсыбытын билбэппин, ол эрээ­­ри нэдиэлэ эрэ буолаат анараа дойдуга атаарыллыбыт киһи­бит чэгиэн бэйэлээх, эппэҥ­ниир тыыннаах, арай лаппа аччыктаабыт эрэ, алаһа дьиэтигэр туох да буолбатаҕын курдук кии­рэн кэлбитэ.

Дьэ, ити диэтэххит! Дьиэ кэргэнинэн, бүтүн уезд уопсастыбатынан үөрүөх-көтүөх баҕайы дуу, эбэтэр бука бары хомуллан, күбүөрүнэ киини­гэр, сүүрбэ көстөөх сиргэ баар иирэр ба­раах дьиэти­гэр күргүөмүнэн көһөн тиийиэх баҕайы дуу. Дьэ, кыһалҕа! “Туох да буолбатаҕын курдук са­бан, умнан кэбиһиэххэ, – диэн олохтоох мындыр­дар сирэйдэрин буорга баттаан бы­һаарыы ылы­наллар, – этэҥҥэ билиҥҥи сайдыы­лаах үйэҕэ аар-акаарылар эрэ үрдүкү билии чыпчаала – ле­таргическай утуйуу диэн баарын билбэттэр”… Онон тэбэр сүрэҕин туох да суох гына тоҕо ыттарбыт (хайдах бааһын-үүтүн букатын суох гына оһоруммута буолла) аньыылаах-харалаах тил­лэн кэлбит тойон киһи уһаабыт эйэ-дэм­нээх уутуттан уһугунна диэн биллэриллибитэ.

Ол эрээри, бэҕэһээҥҥи эр санаалаах гвар­деецпыт таас араҥаһыгар соҕотох чуҥкуйбут кэ­мин устата хайдахтаах курдук уларыйбытай! Көлдьүн күүстээх дьахтар аймаҕы кини аны биэ­рэстэлээх сиринэн тумнара. Үлэлиир хоһугар кү­нү күннүктээн хатанан олорон кистэлэҥ андаҕа­ры дуу, үрдүк таҥараҕа анаммыт мэлииппэни дуу ааҕан үлүгүнэйэрэ – ис хоһоонун чопчу ким да билбэт. Биир түүн, тымныы көлөһүнүн бүрүнэн, баттаҕа арбаллыбытынан хоһун иһиттэн ыстанан тахсан, уһукта охсубут ойоҕун атаҕар охтубу­та, уонна маннык онолуйбута: “О-оо, мин ОННО сырыттым… Мин уот кутааҕа умайбытым, амтыын ыарыыттан, эстибит санаабыттан кыыл курдук улуйбутум… Билэбин мин ААД диэн тугун…” Онтон саҥатыттан маппыта.

Ити курдук быһыыта сыл аҥара салҕаммыта. Арай биир сиппэрэҥ күһүҥҥү киэһэ, уруккутун курдук фрак көстүүмүн кэтэн, ыаллыы имиэн­ньэлээх, кырдьыгынан эттэххэ, аата-суола балач­ча алдьаммыт эдэр денди тойоҥҥо ыалдьыт­тыы барбыта. Уонна эмиэ саҕаламмыта…

– Оо, аад хобордооҕо итии да этэ, – сиби­гинэйэ­рэ уочараттаах дьүөгэтин төгүрүк тобугун ууруу-ууруу, – ол эрээри эн этиҥ-сииниҥ ордук итии! – онтон чочумча да буоллар кини ханнык эрэ сордуур-муҥнуур бу сирдээҕи буолбатах күүскэ баһыйта­ран бүүс-бүтүннүү тартаран дьи­гиһийэн ылара.

Харахтарын дьүккэтэ анараа дойду чөҥөрө дириҥин иҥэриммиттии чолбоодуйан, аад си­рин ХАРА ААНЫТТАН хараҥатын аам-даам тым­ныытынан быччаччы көрөн, аттанан эрэр атыыр сибиинньэ курдук часкыйара. Олохтоох он­нун була илик аньыылаах-харалаах муҥнаах иир­биттии күлэн алларастыыра – онуоха субу күн­нээҕи дьүөгэтин киһи сатаан ойуулаабат, лабахай курдук сыстаҥнас  куттал илимэ суулуура, өлөр өлүү икки, уҥан түһүү икки ортолорунан баар сибиэн турукка киллэрэрэ.

Ол да буоллар N. тойон аньыытын-харатын тох­тообокко эр санаалаахтык салгыыра. Бу олоҕо бэрт дуона суох хаалбытын билэрэ…

 

***

Дьүүллэнэр саҥа чааһа үүммүтүгэр Тойон Та­ҥара аньыытын-харатын бүтүннүү соппута үһү. Киһи аймах Кыр өстөөҕө төһө эмэ ТЫЫППЫ­ТЫН үрдүнэн кини бэйэтигэр эрэлин сүтэрбэтэх, ыксаллаах түгэҥҥэ Таҥараттан айыллыбыт КИ­ҺИ буолбут аналын тэпсибэтэх…

 

 

“Саха кэпсээннэрэ” циклтэн

ИНИ-БИИ БУОЛБУТТАР

 

Серафим үһүс хонугун сис тыаҕа мунан бул­кулла сылдьара…

Саҕаланыыта маннык этэ – биэс казак уон­на тылбаасчыт буолан биир сарсыарда то­ҥус­тар түһүлгэлэрин таба тайаммыттара, олус үөрэн, кинилэртэн күн судаартан анаммыт дьа­һаах­тарын ирдээбиттэрэ: хас буруо аайыттан биир­дии саарбаны. Ол түөлбэ баһылыга түөкэй­диирэ эбитэ дуу, кырдьыгы этэрэ дуу, ол эрээри кини тылынан быйылгы дьыллааҕы үрүҥ ыраах­таа­ҕы түһээнин кинилэр толору төлөөбүт буолан тахсаллара. Оҕонньор бэрт чоруун көрүҥнээх, эмиэ улахан муруннаах, эһиги курдук таҥастаах-сап­таах дьон кэлэ сылдьыбыттара диирэ.

– Эмиэ енисейскэйдэр урутаабыттар дуу?! – диэн Степан десятник абарбыттыы саҥа аллай­быта.

Хайыыр да кыах суоҕа. Дьаһааҕы чыычаах тумсун эрэ саҕа хомуйдулар (Атамааннара бу­дьурхай баттахтарыттан ол иһин имэрийбэтэ бил­лэр). Туора тахсан сүбэлэһэн баран, тоҥус­тартан бүтүн түһүлгэттэн эйэнэн биэс кии­һи биэрэл­лэрин ирдээтилэр. Ылыахтаах ахсаан­на­рын үс төгүл аччаттылар.

Кэпсэтии табыллыбатаҕа. Эйэлээх курдук урдустар кыйаханан турбуттара, охторун, үҥүүлэрин харбаабыттара – дуолан кыргыһыы саҕаламмыта. Серафим доҕотторо оноҕоско таптаран, үҥүүгэ үөлүллэн ол хонууга охтубутта­ра. Сибиньиэс буулдьа сууһаран, саабыланан кэрдиллэн, ол түһүлгэ улахан аҥара эмиэ хаарга сытан хаалбыта.

Өттүгүн хайа астарбыт Серафим саатыгар биир эрэ ытыы буулдьалаах бу иэҕэҥнээн иһэрэ. Су­бу-субу тымныы хаары ытыһан ылан уобалыы­ра, этэ-сиинэ умайарын уоскута сатыыра. Хара­ҕа хараҥарталаан ылара күүһүрбүтэ. Төрөөбүт үтүө-мааны муннугун аны хаһан да көрүө суохтааҕын Серафим курдаттыы сэрэйэ испитэ…

Бэйи! Бу тугуй? Кыыл орулуур, кыыла турбут аарыма сиэмэх ырдьыгынааһына. Аны киһи ха­һыытаан ылла, онтон көмөҕө ыҥырардыы ыар ынчык иһилиннэ. Бааһырбыт атаҕынан до­ҕолоҥноон Серафим сааскы чараас хаарынан сүүрдэ.

Обургу харалдьык… Сиһигэр тостубут үҥүү батары олорбут аарыма эһэ, анныгар киһи өлөр­дүү мөхсөр. Ыһыктан кэбиспит быһаҕын була сатаан киһи илиитинэн хаары харбыалыыр. Ту­һата суох. Быһаҕа икки хаамыы тэйиччи сытар. Тугу толкуйдуу туруой, киһини кыыл сиэн эрэр. Бүтэһик ытыыта эбээт! Серафим хойуутук сил­лээн баран, иһигэр абара-абара, кыҥаан барда. Саа тыаһа хабылла түһэрин кытта аарыма кыыл өлөр хаһыыта тула тыаны барытын аймаата.

Бэйэтин тылынан тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу эһэ өлүгүн анныттан бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах са­ха киһитэ оронон таҕыста. Бүтүннүү билик хаан – бэйэтин хаана уонна кыыл хаана. Саҥата суох бы­һаҕын ылан кыыныгар укта, уонна эмиэ биир тыла суох хобул соҕустук хаарынан илиитин, си­рэ­йин ньуххаланан суунна. Серафимҥа чуга­­һаан, биилиттэн тоҥхойон эттэ: “Быыһаатыҥ, доҕор!”

Бултарын хайдах астаабыттарын: казакка сү­лүл­лүбүт тириитэ, сахаҕа (олоҥхо боотуругар ды­лы Ньургун диэн ааттаах эбит) – эһэ үөһэ тиксибитин, сыалаах эти хайдах үтэн сиэбит­тэрин кэпсии барбаппын. Икки бааттаах булчут илии­лэринэн, уостарынан, саҥа аллайан син сатаан кэпсэппиттэрэ. Ньургун быыһааччытын Дьо­куускайга, остуруокка атаарыам диэн эрэн­нэрбитэ эрээри, киһитэ бааһа-үүтэ улаханыттан, сылайбыта-элэйбитэ бэрдиттэн бэйэтин үүтээ­нигэр күүс-уох киллэринэ түһэригэр ыҥырбыта.

Үүтээҥҥэ ааспыт аҕыйах хонук устата саха уон­на нуучча олус бодоруспуттара, бэйэ-бэ­йэ­лэ­рин тылларын балачча өйдөһөр гына үөрэ­тиспиттэ­­рэ. Онон син бэркэ кэпсэтэллэрэ.

Серафим бэттэх кэлбитэ, бааһа үтүөрэн бар­быта, хаамара-сиимэрэ түргэтээбитэ. Доҕор­дуу­лар өйүө-тайаа бэлэмнэнэн, Ньургун эрэ билэр омоох ыллыктарынан остуруокка быһаччы бар­быттара. Нэдиэлэни быһа хаампыттара. Доҕор­доһуулара өссө күүһүрбүтэ. Серафим Ньургуҥҥа аны ини-бии, бырааттыы дьон буолуох диэн этии киллэрбитэ. Ньургун да аккаастыы бар­батаҕа. Сахалыы үгэһинэн хаан таһааран уруур­ҕаспыттара.

Ыраах остуруок бааһыната көстүбүтүгэр Ньур­гун тохтуу биэрбитэ. Салгыы биир да хаамыыны оҥорботоҕо. Хоонньуттан сарыыга сууламмыт отон саҕа дьэҥкир тааһы хостоон, сэрэммиттии арыйан Серафим ытыһыгар уурбута. Күн диэки ыйан, онтон тааһын көрдөрөн: “Күн тааһа”, – диэн быһаарбыта.

Серафим соҕурууҥҥу итии хаана оонньообу­та, саҥа инитэ киниэхэ саамай күндү баайын бэлэхтээбитин өйдөөбүтэ. Хардары эппиэттиирэ биир эрэ баара – биэс сыл анараа өттүгэр ыраах сырыыга сылдьан тумара үрэхтэн булбут кыһыл көмүһүн тооромоһун таһаарбыта. Кэтэх санаата суох, салҕалаабат илиитинэн көмүһү Ньургуҥҥа ууммута, сүр күүскэ кууһан ылбыта. Киристиэс киһитэ буоларынан үс төгүл уураан ылбыта, кыратык тэйиччи анньаат, остуруок диэки до­ҕолоҥнуу былаан, сүүрэ турбута.

Тохтуу түспүтэ. Бэргэһэтинэн далбаатаан: “Өс­сө да көрсүөхпүт, убайыам!” – диэн үөгүлээбитэ. Ытыһыгар баар күн тааһын көрөн ылбыта: “Дьикти таас, күҥҥэ чаҕылыччы оонньуур. Ол да буоллар, туох туһалаах буолуой… Оттон баҕар, күндү таас буолуо, оҥордоххо кимнээҕэр сыаналаныа. Атамааҥҥа көрдөрүллүө… Ээ, суох көрдөрүө суохпун! Кимиэхэ да этиэм суоҕа… Уолланнахпына уолбар биэриэм, аҕа бэлэҕэ буолуо. Чэ, оннук эбит!”

Бу кэмҥэ Ньургун саҥа инитин бэлэҕин сы­ныйан көрө турбута: “Алтаҥҥа дылы да, толбоно атын. Иһиттэн сырдыырга дылы. Үрүҥ көмүскэ майгынныыр да, өҥө мөлтөһүөр… Ууска көр­дөрүллүө, билэрэ буолуо. Баҕар, төрүөхтээх уолбар тугу эмэ оҥоруо, Саргым бу оҕоло­нуох­таах дии… Туора илиигэ кимиэхэ да биэриэ суохпун. Уолум улааттаҕына бэйэтэ быһаарыа. Кини мала буолуо…”

 

* * *

Хара дьайдаах 1642 сыл үүммүтэ…

Төгүрүллэн олорор остуруок казактара сахалар сэриилэрин үтэйээри холооно суох кыргыһыыга тахсыбыттара. Сэрии толоонугар оноҕос үөрэ ха­ра ардах буолан саккыраабыта, итии буулдьа тигээйи ииримтийбит долгуна буолан иһиирби­тэ, хабараан ыһыы-хаһыы оргуйбута, өлөн эрээч­чи орута-сарыта толорбута…

Серафим десятник өстөөх кэккэтин быыһыгар күлүмүрдэс куйахтаах бөдөҥ-садаҥ боотуру бэ­лиэтии көрбүтэ: “Тойонноро быһыылаах, тох­то­туум эрэ, мин кинини…”, – саатын уоһунан кы­ҥаабытынан барбыта.

Ньургун эмиэ ити түгэҥҥэ бэйэтигэр сөптөөх өстөөҕүн көрбүтэ: “Бойобуодалара диэн ити бы­һыы­лаах!” – уонна оботтоох оҕун ууннары тар­дыбыта.

– Эн дуо, доҕор?! – хаһыытыы түспүтэ Се­ра­фим, аарыма сахаҕа бэйэтин инитин билбитэ. Ол эрэн, хайы-үйэ саатын луоһа биллэрдик сан­­­ны­га аспыта, сыыһары билбэт сибиньиэс буул­дьа көтөн иһиирбитэ.

– Эн дуо, дуруг?! – өстөөҕө бойобуода буол­батаҕын хойутаан өйдөөбүт Ньургун хаһыытыы түспүтэ. Ол эрээри үс үөстээх кырыктаах ох оно­ҕоһо кыайыылаах кылгас ырыатын ыллаат, Се­рафим итии сүрэҕин мөҕүһүннэрбитинэн кур­дары түспүтэ.

Сибиньиэс буулдьаттан куоппаккын, оһол­лоох оноҕостон саспаккын… Ини-биилэр тэҥинэн сууллан түспүттэрэ. Биирдэһэ бүтэһик күүһүнэн ийэ буорун ытыспыта, иккиһэ кубарыйбыт уоһу­нан ботугураабыта: “Күн судаарым дьа­һала…”

 

* * *

Остуруокка Ньургун диэн уолчаан чороччу улаатан испитэ. Биллэн турар, кинини аҕа­быт итинник “абааһылаах” аатынан ааттаабатаҕа (Иван диэн сүрэхтээбитэ), ити ааты киниэхэ ай­быт аҕата Серафим иҥэрбитэ. Ордук сөбү­лээн оонньуур оонньуура аҕата бэлэхтээбит күн  уотугар күлүмүрдэс сардаҥалаах тааһа этэ. Уол доҕотторугар: “Улааттахпына, дьону кэрдиэх­тээ­ҕэр тааһы быһыам”, – диирэ. Бары кинини кү­лүү гыналлара.

Хаҥалас биир алааһыгар саха кулгааҕар Сэрэ­пиин диэн дьикти ааттаах уол чороччу улаатан эрэрэ. Кини улаата охсон, тус бэйэтэ ууска ил­дьэн, аҕатын бэлэҕэ сымнаҕас араҕас тимиртэн күн күбэй ийэтигэр кылдьыы киэргэл оҥорторор баҕалааҕа. Ол сиэдэрэйдик иэҕиллибит, талыы оҥоһуулаах Эйэ уонна Үтүө санаа бараммат бэлиэтэ буолуохтааҕа…

 

 

“Бастакы дьоннор эрдэхпитинэ…” циклтэн

СҮЛЛҮГЭС

 

Ку-Чу сүллүгэс оҥоһуутун улуу ууһа этэ. Ол да иһин кини бииһигэр ытыктабыллаах киһинэн буолара. Ити курдук, кини далбарга уонна бочуок­ка элбэх сыл кыһыны, сааһы атаара олорбута. Хаспах Улуу Тыына биир үүммүт күн бэйэтинэн кини ыараабыт халтаһатын сабыар диэри итин­ник олоруохтаах курдуга. Үйэ-саас, мэлдьи. Ону да кини Үрүҥ Ый Дьонун чулууттан чулууларын быһыытынан биир бэрт улаҕалаах туруорсуулаа­ҕа – кини туһунан ырыа айыахтара, ыллыахта­ра. Доҕолоҥ Ку-Чуну хас са­наатахтарын ахсын кини тиллэн кэлиэ, көстүбэт күлүк буолан кутаа таһы­гар олоруо. Өлөн да баран биис кэккэтигэр хаалар диэн бу улуу ытыктабыл.

…Ол эрээри, ити аны хаһан да туолбат. Бэҕэ­һээ Ку-Чуну бар дьон ортотугар саҥарар да бы­раа­ба суох хаамаайынан, босхону кэр­бээччи­нэн биллэрдилэр. Мантан инньэ кини бо­куйа бокоорбут оҕонньор-эмээхсин быыһыгар сык­кырыа, ким эмэ кыратык аһынан тиниктэммит уҥуох тооромоһун, хапсыччы хаппыт силис дуо­мун быраҕан биэрдэҕинэ үссэниэ. Бу үөскээ­бит быһыыга үөрэнэ охсор ыарахан эбит. Хайыаҕай – сирдьит быһаарыыта түүҥҥү хараҥаҕа хахаа­ран ааһар көтөр хаһыыта буолбатах. Оннооҕор Улуу Тыын сирдьит айаҕынан санаатын биллэрээччи диэн мээнэҕэ эппэттэр.

Бэйэтин эрэ соҕотохтуу маннык сааттаах, киһи кэлэйэр олоҕор буруйдаабыттара буоллар иэдээн аҥара эрэ буолуо этэ. Ону баара маннык ыар дьылҕа ойоҕун, уолун уонна тапталлаах кыы­һын эмиэ уталыппакка көһүтэр. Ха-Ру идэтинэн уһуннук быһаарса барыа суоҕа, өбүгэлэртэн утумнаабыт үйэлээх да үгэстэри талбытынан тэп­сиэ. Оо, ити киһи туохтан да дьулайбат!

Сор-муҥ бөҕө Ку-Чуну илэ көһүтэр, ол эрээ­ри кини ылыммыт эрдээх санаатын туох да токурутуо суоҕа. Дьикти бэйэлээх Олох Маһа  үнүгэс буола үүнэн, саҥа күүһүн ылынан, бастакы күөллэр-үрэхтэр сөрүүн ууларынан аан-маҥнай туолан эрэр ахсаана биллибэт түҥ былыргы кэмнэригэр Улуу Тыын сыаната биллибэт бастыҥ бэлэҕин дьоҥҥо утары ууммута – ити лис курдук ыарахан, олус бөҕө уонна тутан-хабан ыларга олус табыгастаах сүллүгэс этэ. Ити Мындыр Айааччы сүбэтинэн сүллүгэс маһы илиитин сал­ҕааһынынан оҥостон икки атахтаах кимиэхэ да кыайтарбат хорсун-хоодуот буолбута. Бултаабыт кыылларын сылаас тириилэрэ кинини тымныы хаҕыс тыалтан харыстыыллара, киэһэтин хаспах иһигэр бүүс-бүтүннүү буһарыллар үтэһэ маска үөлүллүбүт табаны-тайаҕы хаһан да умуллубак­ка күүдэпчилэнэр кутаа уот иҥсэлээх тыла са­лаамахтыыра. Киһи барахсан кэмиттэн кэмигэр мо­дун кыахтаах үрдүкү Харыстааччытыгар ай­хал тылларын этэ-этэ үөрэ-көтө олоруон да сөп этэ.

Дьэ, суох! Үс хонуктааҕыта урут хаһан да иһил­либэтэх хараҥа быһыы тахсыбыта. Олус киҥнээх, уордайдаҕына уоскуйары билбэт биис баһылыга эдэркээн Ми-Ту дук-дах туттарын сөбүлээбэккэ бэйэтин аарыма сүллүгэһинэн уолу баска саайбыта. Эбиитин, КИҺИ баһын хам­пы охсон баран, сирдьит урукку өттүгэр Үрүҥ Ый Дьоно аата-ахсаана биллибэт төгүл үгүс элбэх кыылы сууһаран, бултуйдахтарына эрэ мэлдьи ыһыытыыр кыайыы хаһыыларын ха­һыы­таабыта. Биллэн турар, доҕолоҥ Ку-Чуну ол өлүү түбэлтэлээх булка хаһан да буоларын кур­дук ыҥырбатахтара. Кини эйэ-дэмнээхтик хас­пах айаҕын таһыгар сөбүлүүр олбоҕор олорон сирдьит аччыгый уолугар анаммыт саҥа сүллү­гэс угун ойуулуу-дьарҕаалыы олорбута.

Күн киириитэ сылайбыт-элэйбит булчуттар са­ҥата-иҥэтэ суох тыына быстыбыт Ми-Ту өлүгүн аҕалбыттарын көрөн, булт кэмигэр тахсыбыт хаан­наах быһыыны истэн, Ку-Чу дьон бары ис­тэр гы­на Ха-Руга туһаайан эппитэ: “Сирдьит, эн киһи киһи буолбут аатын сиргэ тэбистиҥ! Бэ­йэҥ ха­лыан быһыыгынан Улуу Тыын бэлэҕин бы­ртаҕыр­тыҥ. Субу күнтэн ыла мин аны эһиэхэ сэп-сэбиргэл оҥо­рорбун тохтотобун. Сатаан тут­ту­бат эбиккит. Ийэ бииспит иннигэр мин аньыым-харам улахан да буоллар, эн айыыҥ-хараҥ миэ­нинээҕэр быдан улахан, сирдьит!”

Бэйэтин хаан уруутун тыынын былдьааччы бастаан баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук сыл­дьыбыт доҕолоҥ муҥнаах тылын истэн муннук­ка хаайтарбыта, онтон үөһэттэн аллараа нэгэй­дик таҥнары одуулаан баран, алларастаан ылбы­та, уонна тииһин быыһынан сыыйан: “Сыыҥтай­гын эн, Ку-Чу! Бииспит сүллүгэһэ суох сатаммат, эн ону бэркэ билэҕин. Ол аата, мантан инньэ да эн син биир салгыы оҥоро туруоҥ. Оттон сатамньыта суох булчуттары хайдах дьаһайар – мин соругум! Мин сирдьиппит!” Уонна кэрээ­нэ суох тылласпыт Ку-Чуну туора сыҕайан баран, Ха-Ру уот сыралҕанын диэки сүр боччумнаахтык ааһа турбута.

Хаспах олохтоохторо ол киэһэ биир да тылы ыһыктыбатахтара. Бары истэригэр атын кэмнэр соһуччу да тиийэн бу кэллилэр дии санаабытта­ра. Далбар, тот олоххо уоскуйан, хаһан  эрэ син биир үүнүөхтээх Хара күн кэлиэхтээҕин чахчыта ум­на быһыытыйбыт Үрүҥ Ый Дьонугар ити күн илэ-чахчы чугаһаабыт бадахтааҕа. Дьэ, кырдьык, эрдэ үөрбүттэр этэ. Дьалбааран хаалбыт дьон Хара күнү умнубуттара, оттон Хара күн бу дьону болҕомтотун ыһыктыбакка кэтиирэ. Кинилэри хаһан да умнубат этэ.

Ылланар этэ эбээт түҥ былыргы Куттал күнүн туһунан тойукка:

Халлааҥҥа үрүҥ күн өлүө,

Хара дьай дьон сүрэҕин ылыа,

Үрүҥ Ый Дьоно буолбатахтар –

Хараҥа тыыннаах өлөрүөхсүттэр…

“Биһиги хаһан да адьырҕа кыыл тэҥэ буо­луохпут суоҕа, – дэһэллэрэ киэмсийбит Үрүҥ Ый Дьоно. – Аспыт-үөлбүт дэлэй, хаспахпыт киэҥ, аал уоппут умуллубакка күүдэпчилэнэ умайар”. Оттон ити Ха-Ру туох буолла, тоҕо төһө да ыга кыыһырдар илиитин уруу киһитигэр көтөхтө? Оттон Ку-Чу аны сүллүгэс оҥорбоппун диэн киһи өйдөөбөтүнүү быһыыланыыта тугуй?

Үрүҥ Ый Дьоно бастарын сынньыахтарын сынньаллара. Бас сынньарга төрүөт, дьэ, баара…

* * *

Ку-Чу тулуспута.

Сайын ааспыта. Эрэ өсөһүн таныйа-таныйа, хараҕын уутунан суунан, мэлдьи мичээрэ сыл­дьар кэргэнэ Ру-Та тыыннаахтар дойдуларын бы­рахпыта. Кыыһа суураллыбыт күлүк курдук хаспах иһигэр оргууй сылдьаахтыыра. Сырата-сылбата эһиннэр да өлөн эрэр инитин көрө-харайа сатыыра.

Үрүҥ Ый Дьоно бары да көр-нар диэни ум­нубуттара. Аһыыр астара тиийбэтэ. Хас булт аайы эргэрбит сүллүгэс алдьанара элбээбитэ. Са­ҥаны Ку-Чуттан ураты ким да сатаан оҥорбо­то. Үүрбэ Ку-Чуну сирдьит иннин ылаары абаа­һы кө­рөрө, кинини сыккырыыр тыына хаалыар диэ­ри кырыктаахтык кырбыыра, ас бэрдэрбэккэ ач­чыктатара. Биир ардахтаах сарсыарда, бэл, ал­быннаан иннин ыларын кэрэйбэккэ, киһини ба­рытын хаспах иһиттэн үүртэлээн таһааран баран: “Ку-Чу, өйдөн, бииһиҥ эстиэн баҕарбат буоллаххына сүллүгэстэ оҥор. Акаарыа, өйдөө, кураанах илиилээх олордохпутуна туора дьон кэлэн саба түһүөхтэрэ. Ол биир аҥала өл­бү­түнээҕэр ынырык буолуо…”

Ку-Чу сирдьит сирэйигэр күлбүтэ.

Ку-Чу тулуспута.

 

* * *

Күһүөрү кыһын хаспахтарыгар ыаллыы биис дьоно саба түспүттэрэ. Хаһан эрэ кинилэр Үрүҥ Ый Дьонунааҕар мөлтөх биис этилэр. Билигин буоллаҕына бу биис бары сэрииһиттэрэ олус үчү­гэй сүллүгэстээхтэрэ. Кинилэр уустара эмиэ Ку-­Чу курдук бэйэтин үлэтигэр олус сатабыллааҕа.

Кыайыахсыттар эр дьону барыларын дьуук­таабыттара, оҕону-дьахтары илдьэ барбыттара. Ку-Чуну тыыппатахтара. Кинилэр сирдьиттэ­рэ оннук дьаһайбыта. Халыҥ уоһун ханньата-хан­ньата сэнэбиллээхтик эппитэ: “Улуу уус, эн биһиэхэ улахан үтүөлээххин! Ол иһин мин эйигин тыыннаах хаалларабын”.

 

* * *

Ку-Чу соҕотоҕун кураанах хаспахха хаалбыта.

Уонна араас санааны барытын саныыра. Тох­толо суох саныыра…

 

Иван ИННОКЕНТЬЕВ

Нууччалыыттан Владислав Доллонов тылбаастара

 

«Чолбон» сурунаал №11 2017

 

Добавить комментарий